VnBusiness

VnBusiness

VnBusiness

Cooperative

Nâng chất HTX: Thoát vai gom hàng, làm chủ chuỗi giá trị

Nâng chất HTX: Thoát vai gom hàng, làm chủ chuỗi giá trị

Mạng lưới HTX nông nghiệp ngày càng mở rộng, nhưng nhiều đơn vị vẫn dừng ở khâu thu gom, chưa đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị. Giai đoạn 2026–2030 đòi hỏi chuyển mạnh từ tăng số lượng sang nâng năng lực tổ chức sản xuất, làm chủ vùng nguyên liệu và gia tăng giá trị cho thành viên.

Theo báo cáo của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tính đến tháng 10/2026, toàn quốc ghi nhận 23.389 HTX nông nghiệp, 102 liên hiệp HTX nông nghiệp, khoảng 36.000 tổ hợp tác nông nghiệp cùng 4,15 triệu thành viên tham gia.

Tăng số lượng, sức khỏe tài chính vẫn mong manh

Điểm sáng đáng ghi nhận là tỷ lệ HTX hoạt động được đánh giá đạt mức khá, tốt chiếm trên 65%. Toàn khu vực đã từng bước dịch chuyển từ việc chỉ cung ứng dịch vụ đầu vào truyền thống sang tổ chức sản xuất hàng hóa, với gần 2.500 HTX ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số; 4.339 HTX tham gia bao tiêu nông sản cho thành viên; khoảng 1.200 HTX khai thác hiệu quả mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn.

Dẫu vậy, nếu nhìn sâu vào bản chất hoạt động kinh tế, sự gia tăng về mặt cơ học chưa đi liền với sự bứt phá tương xứng về chất lượng và năng lực nội tại. Các chỉ số về sức khỏe tài chính do Bộ Tài chính tổng hợp tính đến năm 2026 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo rõ rệt khi doanh thu bình quân của toàn bộ hệ thống HTX giảm khoảng 1,7%, lợi nhuận giảm 3,3% và thu nhập của lao động thường xuyên tại HTX giảm 3,5% so với năm 2025. Riêng đối với khối HTX nông nghiệp, doanh thu bình quân hiện chỉ dừng ở mức 2,7 tỷ đồng/năm, lợi nhuận bình quân khoảng 420–450 triệu đồng/năm và thu nhập bình quân của lao động thường xuyên đạt khoảng 56 triệu đồng/năm.

Phân tích về nghịch lý này, TS Ninh Đức Hùng, Chuyên gia phát triển HTX và sản phẩm OCOP, chỉ ra rằng sự sụt giảm về doanh thu và lợi nhuận trong bối cảnh số lượng HTX vẫn tăng chứng tỏ sức chống chịu của khu vực này trước những biến động của thị trường vẫn còn rất mỏng.

HTX phải bước ra khỏi khâu trung gian để kiến tạo giá trị.
HTX phải bước ra khỏi khâu trung gian để kiến tạo giá trị.

Phần lớn HTX hiện nay mới chỉ dừng lại ở vai trò làm đầu mối gom hàng hộ doanh nghiệp, chưa thực sự vươn lên trở thành chủ thể kiến tạo chuỗi giá trị, có khả năng làm chủ các thông số kỹ thuật về chế biến, logistics hay trực tiếp đàm phán giá cả đầu vào và đầu ra để bảo vệ lợi ích cho thành viên. Sự phát triển thiếu đồng đều giữa các địa phương và ngành hàng cùng hạn chế về năng lực xây dựng phương án kinh doanh, quản trị tài chính và thu hút nhân lực chuyên môn đang kìm hãm đà lớn mạnh thực chất của khu vực KTTT.

Gỡ điểm nghẽn vốn, đất đai và liên kết

Một trong những rào cản lớn nhất khiến các HTX nông nghiệp khó nâng tầm chất lượng chính là sự thiếu đồng bộ giữa chính sách đất đai, tín dụng với yêu cầu phát triển chuỗi giá trị.

Mặc dù Luật Hợp tác xã năm 2023 cùng các văn bản hướng dẫn như Nghị định số 113/2024/NĐ-CP (hiện đang được rà soát, sửa đổi) đã mở ra nhiều cơ chế thông thoáng, nhưng trên thực tế, bài toán "khát vốn" vẫn bủa vây phần lớn các HTX khi muốn đầu tư kho lạnh, xây dựng nhà xưởng sơ chế hay mua sắm dây chuyền công nghệ.

Giám đốc HTX Nông nghiệp Sản xuất và Kinh doanh Dịch vụ Tổng hợp Hồng Xuân (Bắc Ninh), ông Phạm Văn Dũng, cho biết vướng mắc pháp lý khi các công trình xây dựng trên đất nông nghiệp của HTX chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng để làm tài sản thế chấp vay vốn ngân hàng. Trong khi đó, các tổ chức tín dụng vẫn giữ tư duy thẩm định truyền thống, quá chú trọng vào tài sản bảo đảm hiện hữu thay vì đánh giá tính khả thi và dòng tiền thực tế được tạo ra từ các hợp đồng liên kết tiêu thụ nông sản.

Bên cạnh điểm nghẽn về vốn, chất lượng liên kết sản xuất theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP dù đã tạo ra bước chuyển tích cực với 2.938 dự án, kế hoạch được phê duyệt tính đến tháng 9/2026 (thu hút 2.412 HTX, 538 tổ hợp tác, 1.305 doanh nghiệp và 211.545 hộ nông dân tham gia), nhưng tính bền vững vẫn là dấu hỏi lớn.  Bởi, dù tỷ lệ giá trị sản phẩm nông nghiệp sản xuất dưới hình thức hợp tác, liên kết đã tăng từ 10% năm 2016 lên trên 32% vào năm 2025, song nhiều mô hình vẫn nặng tính giao dịch mùa vụ ngắn hạn. Cơ chế chia sẻ lợi ích, chi phí và rủi ro giữa doanh nghiệp và HTX chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến tình trạng dễ đứt gãy chuỗi khi thị trường biến động giá cả hoặc khi kết thúc nguồn vốn hỗ trợ từ ngân sách.

Trao vai trò chủ thể, nâng năng lực dẫn dắt chuỗi giá trị

Trước thực trạng này, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, nhấn mạnh rằng trọng tâm phát triển KTTT trong giai đoạn tới phải chuyển dứt khoát từ việc mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng, lấy hiệu quả kinh tế và thu nhập của thành viên làm thước đo cốt lõi.

Theo ông Lê Đức Thịnh, cần xác định rõ cấu trúc vận hành hiện đại của nền nông nghiệp hàng hóa, trong đó vùng nguyên liệu làm nền tảng, HTX là hạt nhân tổ chức sản xuất, doanh nghiệp là động lực đầu tư và phát triển thị trường, khoa học công nghệ và chuyển đổi số là công cụ nâng cao năng suất, còn Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và môi trường phát triển thuận lợi.

Để hiện thực hóa mục tiêu nâng doanh thu bình quân của mỗi HTX nông nghiệp từ mức 2,7 tỷ đồng năm 2026 lên con số 5 tỷ đồng vào năm 2030, các chuyên gia cho rằng, các HTX bắt buộc phải thực hiện cuộc "lột xác" toàn diện, thoát khỏi vai trò trung gian mua bán thuần túy để trở thành hạ tầng quản trị vùng nguyên liệu và kiến tạo chuỗi giá trị.

TS. Ninh Đức Hùng cho rằng, Nhà nước cần mạnh dạn giao quyền cho các HTX làm chủ hạ tầng thiết yếu tại các vùng nguyên liệu tập trung. Triển khai Đề án phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026–2030 theo Quyết định số 3411/QĐ-BNNMT ngày 24/8/2026 gắn với Chương trình tổng thể về phát triển KTTT giai đoạn 2026–2030 (Quyết định số 1128/QĐ-TTg ngày 24/6/2026).

Bên cạnh đó là các kế hoạch trọng điểm tại Quyết định số 3792 và Quyết định số 1490, nguồn vốn đầu tư công vào thủy lợi, giao thông nội vùng, điện lưới và trạm trung chuyển logistics cần được giao trực tiếp cho các HTX có đủ năng lực quản lý, vận hành và khai thác. Khi nắm giữ tài sản hạ tầng dùng chung, HTX sẽ có thực lực kinh tế vững chắc để điều phối sản xuất và gắn kết chặt chẽ lợi ích với từng thành viên.

Thực tế tại các địa phương đã chứng minh sức sống mạnh mẽ của những HTX biết vươn lên làm chủ quy trình và hạ tầng vùng nguyên liệu. Điển hình như HTX Nông nghiệp công nghệ cao Tiến Thành (Tuyên Quang) hay HTX Dịch vụ nông nghiệp tổng hợp An Phát (Hải Dương), thay vì chỉ bán nguyên liệu thô cho thương lái, các đơn vị này đã chủ động quy hoạch vùng sản xuất tập trung, đầu tư hệ thống nhà sơ chế, kho bảo quản lạnh và áp dụng nghiêm ngặt nhật ký sản xuất điện tử để quản lý mã số vùng trồng. Nhờ chuẩn hóa chất lượng và minh bạch hóa truy xuất nguồn gốc, các HTX này đã ký kết được hợp đồng cung ứng ổn định với các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và hệ thống siêu thị lớn, đưa doanh thu hàng năm vượt ngưỡng hàng chục tỷ đồng và nâng cao rõ rệt thu nhập cho thành viên.

Song song với việc nâng tầm từng đơn vị cơ sở, TS. Ninh Đức Hùng chỉ ra, ngành nông nghiệp cần thúc đẩy mạnh mẽ mô hình HTX đa tác nhân và liên hiệp HTX đa ngành. Việc khuyến khích các HTX quy mô nhỏ tại các địa phương liên kết ngang thành các liên hiệp HTX theo quy mô ngành hàng sẽ giúp tích tụ nguồn lực, chia sẻ dữ liệu quản trị chung và tạo ra khối lượng hàng hóa đủ lớn để đàm phán bình đẳng với các tập đoàn chế biến, xuất khẩu.

Đồng thời, ông Phạm Văn Dũng, cho biết việc sớm sửa đổi, hoàn thiện Nghị định số 98/2018/NĐ-CP theo hướng hỗ trợ trực tiếp vào hạ tầng logistics, chế biến sâu và cơ chế bảo lãnh tín dụng dựa trên dòng tiền hợp đồng liên kết sẽ tạo đòn bẩy tài chính quan trọng giúp HTX bứt phá.

Cuộc chuyển đổi từ "lượng" sang "chất" của khu vực HTX nông nghiệp trong giai đoạn 2026–2030 không chỉ là nhiệm vụ riêng của khu vực KTTT, mà chính là chìa khóa để hiện thực hóa khát vọng xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại. Khi mỗi HTX thực sự trở thành một trung tâm quản trị vùng nguyên liệu chuyên nghiệp, minh bạch và ứng dụng công nghệ cao, chuỗi giá trị nông sản Việt Nam mới có đủ nội lực để cạnh tranh sòng phẳng và phát triển bền vững trên thị trường toàn cầu.

Huyền Trang

Video Năng lực quản trị, điểm nghẽn trong phát triển HTX

Nhiều HTX có sản phẩm, vùng nguyên liệu và đơn hàng tiêu thụ nhưng vẫn chưa khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có. Bên cạnh những điểm nghẽn về vốn, thị trường và nhân lực, hạn chế trong năng lực quản trị đang là rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến...

VnBusiness