Nhiều năm trước, không ít HTX còn hoạt động chủ yếu ở vai trò cung cấp giống, thủy lợi hay vật tư nông nghiệp. Tuy nhiên, yêu cầu mới của nền kinh tế thị trường đã buộc các HTX phải thay đổi tư duy.

Muốn nâng cao thu nhập cho thành viên, HTX không thể chỉ dừng ở việc hỗ trợ sản xuất mà phải tham gia toàn bộ chuỗi giá trị, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn, chế biến, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại đến mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đây cũng chính là hướng đi đang được nhiều HTX tại Quảng Trị lựa chọn. Điển hình là HTX Nông nghiệp sinh thái Bốn Phương tại xã Hướng Phùng. Với diện tích trực tiếp sản xuất khoảng 15ha cùng mạng lưới gần 100 hộ liên kết phát triển khoảng 150ha vùng nguyên liệu, HTX đang từng bước hình thành chuỗi sản xuất cà phê khép kín.

Thay vì thu mua nguyên liệu theo cách truyền thống, HTX hướng người dân sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP, phát triển cà phê đặc sản, kiểm soát nghiêm ngặt quy trình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thu hái và sơ chế nhằm đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường xuất khẩu.

Nhờ đó, thương hiệu Bốn Phương Coffee đã đạt OCOP 3 sao, được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia. Mỗi năm, HTX tiêu thụ từ 5-7 tấn cà phê rang xay tại thị trường trong nước và khoảng 20 tấn cà phê nhân xuất khẩu sang Mỹ thông qua đối tác.

Đó là minh chứng rõ nét cho thấy muốn xây dựng thương hiệu mạnh thì nền móng phải là vùng nguyên liệu chất lượng và chuỗi liên kết bền vững.

Đáng chú ý, trong bối cảnh nhiều quốc gia liên tục nâng cao các hàng rào kỹ thuật, đặc biệt là yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh và chống mất rừng, việc xây dựng vùng nguyên liệu tập trung đang trở thành yếu tố sống còn đối với nhiều ngành hàng.

Đối với cà phê Khe Sanh, đây không chỉ là bài toán mở rộng diện tích mà còn là quá trình chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất.

Thực tế tại Hướng Phùng và Khe Sanh cho thấy, dù giá cà phê tăng mạnh trong những năm gần đây, nhiều diện tích vẫn còn sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết, trong khi một bộ phận cây trồng đã già cỗi cần tái canh.

Quan trọng hơn, các quy định mới như Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu từng lô hàng phải chứng minh được nguồn gốc vùng trồng, hồ sơ đất đai, quy trình sản xuất và khả năng truy xuất minh bạch.

Những diễn biết từ thực tế cho thấy nếu không có sự tổ chức của HTX, rất khó để từng hộ nông dân riêng lẻ đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế.

Vai trò của HTX vì thế càng trở nên nổi bật. HTX không chỉ là đơn vị thu mua mà còn là tổ chức điều phối sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật, số hóa vùng nguyên liệu, cấp mã số vùng trồng, xây dựng cơ sở dữ liệu và kết nối doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.

Chính mô hình liên kết giữa nông dân - HTX - doanh nghiệp đang giúp giảm chi phí, ổn định đầu ra và nâng cao sức cạnh tranh cho toàn ngành hàng.

Một sản phẩm nông nghiệp muốn đứng vững trên thị trường hiện đại không thể chỉ dựa vào chất lượng mà còn phải có thương hiệu và tài sản trí tuệ.

Đó là lý do ngày càng nhiều HTX chủ động đầu tư xây dựng nhãn hiệu, bao bì, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và phát triển các sản phẩm OCOP.

Đối với cà phê Khe Sanh, thương hiệu không chỉ nằm ở hương vị đặc trưng của vùng đất đỏ bazan mà còn được hình thành từ quy trình sản xuất chuẩn hóa, sự đồng nhất của vùng nguyên liệu và uy tín được tích lũy qua thời gian.

Mỗi chứng nhận OCOP, mỗi nhãn hiệu được bảo hộ, mỗi mã QR truy xuất nguồn gốc hay mỗi chứng nhận chất lượng đều chính là những "tài sản vô hình" nhưng mang lại giá trị kinh tế rất lớn.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của các HTX.

Việc chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, khai thác hiệu quả chỉ dẫn địa lý, phát triển thương hiệu tập thể, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn bảo vệ uy tín của nông sản địa phương trước nguy cơ bị làm giả hoặc cạnh tranh không lành mạnh.

Đây cũng là nền tảng để các HTX từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nếu thương hiệu là "tấm hộ chiếu" thì khoa học công nghệ chính là động lực giúp HTX tăng năng suất và giảm chi phí.

Một trong những mô hình tiêu biểu của Quảng Trị là HTX Dịch vụ sản xuất nông nghiệp Phú Hưng. Sau hơn 45 năm phát triển, HTX đã chuyển mình từ đơn vị sản xuất nông nghiệp truyền thống sang mô hình kinh doanh đa ngành với 11 khâu dịch vụ.

Đặc biệt, HTX đã ứng dụng máy bay không người lái trong phun thuốc bảo vệ thực vật, tổ chức dịch vụ giống, thú y, thủy nông, bảo vệ môi trường và nhiều dịch vụ hỗ trợ sản xuất khác.

Đây không chỉ là quá trình cơ giới hóa mà còn là bước chuyển sang nông nghiệp số, giúp giảm chi phí lao động, tăng hiệu quả sản xuất và bảo đảm an toàn môi trường.

Ở lĩnh vực lâm nghiệp, HTX Phú Hưng cũng tiên phong phát triển hơn 178ha rừng gỗ lớn đạt chứng chỉ FSC quốc tế. Chứng chỉ này đã trở thành "giấy thông hành" giúp sản phẩm gỗ của địa phương tiếp cận các thị trường khó tính như Mỹ và châu Âu với giá trị cao hơn nhiều so với phương thức sản xuất truyền thống.

Năm 2025, HTX đạt lợi nhuận trên 6 tỷ đồng và được trao danh hiệu "Ngôi sao Hợp tác xã - CoopStar Awards 2026". Thành công ấy đến từ tư duy đổi mới, ứng dụng khoa học công nghệ và xây dựng chuỗi giá trị bền vững.

Thực tiễn cho thấy, một HTX khó có thể tự mình giải quyết toàn bộ các yêu cầu về nghiên cứu giống mới, chuyển giao công nghệ, chế biến sâu hay phát triển thương hiệu.

Vì vậy, việc mở rộng liên kết với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học đang trở thành xu hướng tất yếu.

Thông qua các chương trình hợp tác, HTX có thể tiếp cận những tiến bộ mới về giống cây trồng, quy trình sản xuất hữu cơ, công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch, số hóa dữ liệu vùng trồng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý sản xuất hay các giải pháp truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ số.

Đồng thời, sự đồng hành của các viện, trường còn giúp HTX xác lập, bảo hộ và khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ như nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, quy trình kỹ thuật đặc thù và thương hiệu tập thể.

Khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa thông qua HTX và doanh nghiệp, giá trị gia tăng của nông sản sẽ được nâng lên đáng kể, tạo lợi ích cho cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp, nơi tri thức khoa học trở thành động lực trực tiếp cho tăng trưởng.