TỪ SÂM NGỌC LINH ĐẾN CÂU CHUYỆN HIỆN THỰC HÓA ‘TÀI SẢN TRÍ TUỆ’ CỦA HTX

Từ "quốc bảo" dưới tán rừng đến thương hiệu của cộng đồng

Hiện nay, toàn xã Măng Ri có gần 2.500ha sâm Ngọc Linh, trong đó phần lớn diện tích do doanh nghiệp đầu tư phát triển, còn gần 100ha do người dân trực tiếp canh tác. Khoảng 300 hộ dân đã tham gia liên kết với doanh nghiệp trong sản xuất, bảo vệ và tiêu thụ sâm.

Nếu như gần hai thập niên trước, ông A Chung chỉ bắt đầu với 500 cây sâm dưới tán rừng thì đến nay, vườn sâm đã phát triển lên hơn 20.000 cây, mang lại thu nhập trên 1 tỷ đồng mỗi năm. Gia đình ông không chỉ thoát nghèo mà còn trở thành hộ khá của địa phương.

Gia đình anh A Dũng cũng là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình liên kết. Được hỗ trợ vốn, cây giống và kỹ thuật, hơn 3.000 gốc sâm đang trở thành nguồn sinh kế ổn định. Quan trọng hơn, người dân đã biết chủ động thu hái quả từ cây trên 4 năm tuổi để tự ươm giống, giảm đáng kể chi phí đầu tư.

Đằng sau những con số ấy là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển. Người dân không còn khai thác tự phát nguồn dược liệu quý trong rừng mà chuyển sang bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng nguyên liệu và sản xuất theo quy trình chuẩn. Đó chính là nền tảng đầu tiên để hình thành một thương hiệu nông sản có giá trị lâu dài.

Một thương hiệu mạnh không thể được xây dựng bằng những hộ sản xuất riêng lẻ. Muốn sản phẩm bước vào thị trường lớn, cần có một tổ chức đủ năng lực tập hợp vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình và bảo đảm chất lượng đồng nhất. Và từ đó, những HTX ra đời.

Thành lập năm 2021, HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh với 200 thành viên và vốn điều lệ 9,5 tỷ đồng đã trở thành hạt nhân trong chuỗi liên kết giữa người dân, doanh nghiệp và thị trường.

HTX không chỉ thu mua sản phẩm mà còn tổ chức tập huấn kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, chuẩn hóa quy trình sản xuất theo hướng tự nhiên, kết nối tiêu thụ và từng bước định hướng chế biến sâu.

Khi thương hiệu tạo ra giá trị mới

Khi HTX đứng ở vị trí trung tâm, người dân không còn phải tự tìm đầu ra hay đối mặt với cảnh được mùa mất giá. Thay vào đó, họ tham gia vào một chuỗi giá trị có sự phân công rõ ràng, từ sản xuất, kiểm soát chất lượng đến tiêu thụ.

Đây cũng là tiền đề để địa phương hướng tới xây dựng sản phẩm OCOP, phát triển du lịch trải nghiệm dược liệu, cấp mã số vùng trồng, tăng cường truy xuất nguồn gốc và đặc biệt là bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho sâm Ngọc Linh.

Có thể nói, giá trị của cây sâm không chỉ nằm ở củ sâm, mà còn nằm trong toàn bộ hệ sinh thái thương hiệu được xây dựng quanh nó.

Câu chuyện ở Măng Ri không phải trường hợp cá biệt. Tại xã Rờ Kơi, HTX Nông lâm nghiệp và dịch vụ Thái Thanh cũng đang cho thấy sức mạnh của mô hình kinh tế tập thể khi xây dựng vùng chuyên canh quy mô hơn 600ha gồm cao su, cà phê và cây ăn quả.

Đáng chú ý, 18ha sầu riêng giống Monthong đã được cấp mã số vùng trồng để xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Đây không đơn thuần là một "tấm vé xuất khẩu", mà là minh chứng cho việc sản phẩm đã đáp ứng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, quản lý chất lượng và minh bạch quy trình sản xuất.

Nhờ vậy, nhiều thành viên HTX đạt mức thu nhập từ 400 triệu đồng đến hơn 2 tỷ đồng mỗi năm; riêng thôn Đăk Tang có hàng chục hộ đạt thu nhập trên 1,5 tỷ đồng. Sự thay đổi ấy bắt nguồn từ việc HTX không chỉ tổ chức sản xuất mà còn tổ chức cả giá trị thương hiệu.

Tương tự, tại xã Lân Phong, mô hình liên kết giữa Nhà nước, HTX, doanh nghiệp và nông dân đã giúp hơn 500 hộ trồng lúa nâng cao năng suất và ổn định đầu ra.

HTX Nông nghiệp Đức Phong đóng vai trò đầu mối cung ứng giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.

Kết quả là nông dân giảm chi phí đầu vào, tăng năng suất, không còn bị thương lái ép giá và từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa.

Dự án liên kết sản xuất lúa và đậu phụng với gần 600 hộ dân tiếp tục chứng minh rằng khi có chuỗi giá trị bền vững, lợi ích kinh tế sẽ được phân bổ hài hòa giữa các chủ thể tham gia.

"Lá chắn" của thương hiệu HTX

Trong nền kinh tế hiện đại, thương hiệu không chỉ được tạo nên từ chất lượng mà còn phải được pháp luật bảo vệ. Đó là lý do việc thực thi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi cùng các văn bản hướng dẫn đang mở ra nhiều cơ hội cho khu vực kinh tế tập thể.

Theo quy định hiện hành, HTX có thể đăng ký bảo hộ nhiều đối tượng quyền sở hữu trí tuệ như quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế, giải pháp hữu ích, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh cũng như quyền đối với giống cây trồng. Đối với nông nghiệp, đây là những công cụ đặc biệt quan trọng.

Nhãn hiệu giúp khẳng định uy tín sản phẩm trên thị trường. Chỉ dẫn địa lý bảo vệ những sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên đặc thù của địa phương, ngăn chặn hành vi lợi dụng danh tiếng. Mã số vùng trồng và hệ thống truy xuất nguồn gốc góp phần nâng cao tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường xuất khẩu.

Trong khi đó, bảo hộ giống cây trồng khuyến khích nghiên cứu, chọn tạo giống mới, tạo động lực đổi mới sáng tạo trong sản xuất nông nghiệp.

Đối với sâm Ngọc Linh nói riêng và các nông sản thế mạnh tại các địa phương nói chung, việc bảo vệ nguồn gen, chỉ dẫn địa lý và thương hiệu không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần gìn giữ một tài sản sinh học quý hiếm của quốc gia.

Nhận thức được vai trò của tài sản trí tuệ đối với phát triển nông nghiệp, nhiều chính sách hỗ trợ HTX và doanh nghiệp đã được triển khai.

Các chương trình hỗ trợ đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP, phát triển tài sản trí tuệ địa phương, chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc hay xúc tiến thương mại đang tạo điều kiện để nhiều HTX tiếp cận thị trường thuận lợi hơn.

Bên cạnh đó, các địa phương cũng được khuyến khích xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, cấp mã số vùng trồng, phát triển bao bì, nhãn mác, ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực quản trị cho HTX.

Tuy nhiên, chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi bản thân HTX chủ động coi tài sản trí tuệ là một khoản đầu tư dài hạn chứ không phải thủ tục hành chính.

Một thương hiệu mạnh không thể hình thành sau một mùa vụ, càng không thể được bảo vệ nếu thiếu sự tuân thủ nghiêm ngặt về chất lượng, quy trình và uy tín.

Thực tế từ Măng Ri, Rờ Kơi hay Lân Phong đều cho thấy một điểm chung, nơi nào HTX phát huy tốt vai trò trung tâm liên kết, nơi đó sản phẩm có cơ hội xây dựng thương hiệu bền vững và người dân được hưởng lợi nhiều hơn.

Liên kết sản xuất không chỉ giải quyết đầu ra trước mắt mà còn tạo nền tảng cho việc phát triển tài sản trí tuệ, mở rộng thị trường, nâng cao giá trị gia tăng và gia nhập các chuỗi cung ứng trong nước cũng như quốc tế.

Ở Việt Nam, khi nông nghiệp đang chuyển sang giai đoạn phát triển chất lượng cao, cạnh tranh sẽ không còn nằm ở sản lượng mà ở giá trị thương hiệu, khả năng đổi mới sáng tạo và sức mạnh của hệ thống sở hữu trí tuệ.