VnBusiness

VnBusiness

VnBusiness

Tiêu điểm

Dòng tiền nghẽn giữa mùa xuất khẩu: Khối nội vẫn chờ ‘mở khóa’

Dòng tiền nghẽn giữa mùa xuất khẩu: Khối nội vẫn chờ ‘mở khóa’

Tỷ trọng xuất khẩu của khối nội đã giảm còn 18,8%, trong khi khoảng trống tài chính của doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) ước tính lên tới 24 tỷ USD. Khi các đơn hàng quốc tế đòi hỏi nguồn vốn lớn, chu kỳ thanh toán kéo dài, thiết kế cơ chế tài trợ theo đơn hàng và khơi thông dòng vốn tư nhân là điều kiện then chốt để doanh nghiệp Việt không bị gạt khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Áp lực vốn đang bủa vây doanh nghiệp (DN) khối nội ngay trong quá trình thực hiện đơn hàng. Họ phải ứng tiền mua nguyên liệu, trả lương, tổ chức sản xuất, trong khi nguồn thu chỉ đến sau khi giao hàng và chờ đối tác thanh toán, nhất là vào mùa cao điểm xuất khẩu cuối năm.

Hụt hơi giữa đường đua xuất khẩu

Không chỉ phải xoay xở vốn để thực hiện đơn hàng, DN còn chịu sức ép từ những tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường. Ông Trịnh Công Qui, Giám đốc CTCP Giải pháp BioWraps, cho biết DN phải đáp ứng nhiều yêu cầu của khách hàng quốc tế, từ năng lực cung ứng ổn định, tiêu chuẩn chất lượng đến chứng nhận và dữ liệu môi trường, xã hội, quản trị (ESG). Muốn đáp ứng những yêu cầu này, DN phải đầu tư máy móc, công nghệ, kiểm nghiệm và chứng nhận, trong khi dòng tiền chưa kịp thu về.

Mùa cao điểm xuất khẩu cuối năm đòi hỏi doanh nghiệp nội có nguồn vốn linh hoạt để đáp ứng đơn hàng và duy trì năng lực cung ứng.
Mùa cao điểm xuất khẩu cuối năm đòi hỏi doanh nghiệp nội có nguồn vốn linh hoạt để đáp ứng đơn hàng và duy trì năng lực cung ứng.

Như băn khoăn của ông Qui, tình trạng thiếu hụt vốn lưu động buộc DN phải ứng trước chi phí nguyên liệu, nhân công và kiểm nghiệm quốc tế. Trong khi đó, chu kỳ thanh toán đơn hàng xuất khẩu thường kéo dài từ 60-90 ngày.

Theo vị giám đốc này, hai năm qua, nhiều DN công nghệ xanh đã làm chủ công nghệ và bước đầu tiếp cận thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, họ vẫn vướng ba trở ngại: thiếu vốn dài hạn, hạn chế quản trị tài chính và chi phí gia nhập thị trường quốc tế cao.

“Chúng tôi nhận ra rằng, để trở thành nhà cung ứng quốc tế, DN cần nhiều hơn công nghệ. Đó còn là năng lực tài chính vững vàng, quản trị bài bản và vận hành theo chuẩn quốc tế”, ông Qui nói.

Những khó khăn của BioWraps cũng là thực trạng chung của nhiều DN nội trong cuộc đua xuất khẩu, thể hiện rõ qua sự chênh lệch ngày càng lớn với khu vực FDI. Theo số liệu mới nhất của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), 10 tháng năm 2026, khu vực trong nước chỉ chiếm 18,8% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi tỷ trọng của khu vực FDI lên tới 81,2%.

Xu hướng này đã kéo dài nhiều năm. Năm 2024, khối nội chiếm 27,9% tổng kim ngạch xuất khẩu, giảm còn 24,5% năm 2025 và tiếp tục thu hẹp trong năm 2026. Đà suy giảm cho thấy DN trong nước đang hụt hơi ngay trên sân nhà, dù cơ hội thương mại ngày càng mở rộng.

Thiếu vốn lưu động khiến nhiều DN nội khó triển khai đơn hàng, đầu tư công nghệ và đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại ngày càng khắt khe. Áp lực dòng tiền kéo dài làm suy giảm năng lực cạnh tranh, hạn chế khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Lý giải khoảng cách trên, ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư, Quỹ Đầu tư Tác động Impact Investment Exchange (IIX), cho rằng năng suất của DN nội địa Việt Nam còn cách biệt lớn so với khu vực FDI. Năng lực tham gia chuỗi giá trị của DN nhỏ cũng thấp hơn đáng kể so với các DN quy mô lớn. Hạn chế về khả năng tiếp cận vốn khiến DN khó đầu tư nâng cấp sản xuất, công nghệ và đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của khách hàng quốc tế.

Ước tính được ông Kraybill dẫn ra cho thấy khoảng 62% nhu cầu tài chính của các DN nhỏ và vừa (SMEs) chưa được đáp ứng. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng cho thấy 75,5% DN được khảo sát không thể tiếp cận khoản vay nếu thiếu tài sản bảo đảm.

Khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng tiếp cận tín dụng khiến nhiều DN có đơn hàng nhưng thiếu vốn sản xuất, đầu tư nâng cấp công nghệ. Vì vậy, SMEs khó mở rộng quy mô, giành hợp đồng lớn và vươn lên thành nhà cung ứng cấp cao cho các tập đoàn quốc tế.

Áp lực còn gia tăng khi các thị trường lớn liên tục siết chặt tiêu chuẩn thương mại. Ông Kraybill cho biết, Hoa Kỳ áp thuế đối ứng 20% từ tháng 8/2025; EU triển khai CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) từ ngày 1/1/2026, với kỳ kê khai chứng chỉ đầu tiên vào ngày 30/9/2027. EUDR (Quy định chống phá rừng của EU) cũng áp dụng từ ngày 30/12/2026, riêng DN siêu nhỏ và nhỏ được lùi đến ngày 30/6/2027, buộc nhà cung ứng phải nâng cao năng lực tuân thủ để giữ đơn hàng quốc tế.

Các quy định mới buộc DN tăng đầu tư công nghệ, quản lý dữ liệu và kiểm soát nguyên liệu, khiến dòng tiền thêm căng thẳng. Thiếu nguồn tài chính phù hợp, SMEs có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng dù có năng lực sản xuất.

Đổi cách cấp vốn, mở đường vào chuỗi cung ứng

Để tránh nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng, DN nên được tiếp cận những cơ chế tài chính phù hợp hơn với đặc thù đơn hàng xuất khẩu. Thay vì phụ thuộc vào tài sản thế chấp, DN cần đa dạng công cụ cấp vốn như tài trợ theo đơn hàng, bảo lãnh tín dụng và chia sẻ rủi ro. Dựa trên hợp đồng và uy tín bên mua, tổ chức tài chính có thể cấp vốn kịp thời để SMEs sản xuất, giao hàng.

Nhu cầu cấp vốn của DN càng cấp thiết khi khoảng trống tài chính của khu vực SMEs vẫn rất lớn. Tại Diễn đàn Đầu tư tác động tổ chức ở TP.HCM hôm 18/11, ông Jim Nickel, Đại sứ Canada tại Việt Nam, cho biết khoảng trống tài chính hằng năm của khu vực SMEs tại Việt Nam ước tính lên tới 24 tỷ USD. Theo ông, cần phát huy vai trò của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và đầu tư tác động để dẫn dắt, thu hút thêm dòng vốn tư nhân.

Khoảng trống tài chính của SMEs Việt Nam ước tính 24 tỷ USD mỗi năm. Tài trợ theo đơn hàng, bảo lãnh tín dụng, tài chính kết hợp và cam kết mua hàng dài hạn là những giải pháp giúp DN tiếp cận vốn, nâng năng lực cung ứng và giữ cơ hội xuất khẩu.

Theo ông Jim Nickel, nguồn lực cần được phân bổ theo toàn bộ chuỗi giá trị, từ nông nghiệp, chế biến, gỗ đến năng lượng và công nghệ sạch. Cách tiếp cận này giúp kết nối DN đầu chuỗi với nhà cung ứng nội địa, thay vì chỉ tài trợ riêng lẻ từng DN.

Cách tiếp cận theo chuỗi giá trị cần đi cùng cơ chế tài chính đủ linh hoạt để chia sẻ rủi ro và khơi thông dòng vốn cho SMEs. Ông Robert Kraybill đề xuất thúc đẩy các mô hình tài chính kết hợp (blended finance), phối hợp nguồn vốn ưu đãi, vốn hỗ trợ và vốn tư nhân. Các công cụ như bảo lãnh tín dụng, tài trợ theo đơn hàng và chia sẻ rủi ro giúp DN tiếp cận vốn mà không phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp.

Để các cơ chế tài chính phát huy hiệu quả, cần gắn nguồn vốn với nhu cầu thực tế và cam kết đầu ra của DN. Ở góc độ DN, ông Trịnh Công Qui cho rằng các chương trình hỗ trợ phải kết hợp nâng cao năng lực đầu tư, huy động vốn với cam kết mua hàng dài hạn. Các DN không chỉ cần đào tạo hay kết nối đối tác, mà cần giải pháp tài chính cụ thể khi đã có đơn hàng nhưng thiếu tiền triển khai.

Những hỗ trợ này cần được cụ thể hóa bằng việc phân bổ vốn đúng nhu cầu, đồng thời khuyến khích các tập đoàn và nhà mua hàng quốc tế chia sẻ kế hoạch sản xuất, ký hợp đồng dài hạn và cải thiện thời hạn thanh toán. Cơ hội xuất khẩu chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi DN nội đủ sức biến đơn hàng thành doanh thu, thay vì tiếp tục đứng ngoài chuỗi cung ứng vì thiếu vốn.

                                                                                          Thế Vinh

Video Năng lực quản trị, điểm nghẽn trong phát triển HTX

Nhiều HTX có sản phẩm, vùng nguyên liệu và đơn hàng tiêu thụ nhưng vẫn chưa khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có. Bên cạnh những điểm nghẽn về vốn, thị trường và nhân lực, hạn chế trong năng lực quản trị đang là rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến...

VnBusiness