Báo cáo về tình hình phát triển của các HTX sau khi có Luật HTX 2012, Ts. Lê Đức Thịnh - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT), cho biết tính đến hết năm 2015, trong lĩnh vực nông nghiệp có 19 Liên hiệp HTX nông nghiệp, 10.902 HTX nông nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực: trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, thủy lợi, lâm nghiệp, diêm nghiệp và các dịch vụ phục vụ nông nghiệp, chiếm 55,5% tổng số HTX trong cả nước. Đa số các HTX nông nghiệp hoạt động kinh doanh tổng hợp (khoảng 8.096 HTX, chiếm 74,26%). Số lượng các HTX chuyên ngành không nhiều (khoảng 2.806 HTX, chiếm 25,74%).

Chuyển mình từng bước

Dù mỗi năm có khoảng 800 HTX mới được thành lập, song do số lượng HTX nông nghiệp giải thể vì hoạt động kém hiệu quả cũng lên đến 550 HTX/năm, nên trung bình mỗi năm chỉ thêm khoảng 250 HTX, không tăng nhiều hơn so với trước khi Luật HTX 2012 ra đời.

Hiện nay, cả nước có hơn 7,3 triệu thành viên HTX. Trong đó, có gần 6,7 triệu hộ gia đình, cá nhân là thành viên HTX nông nghiệp, đạt tỷ lệ khoảng 45% trên tổng số hộ nông nghiệp, nông thôn, trung bình là 615 thành viên/HTX. Giá trị sản xuất, kinh doanh khoảng 1 tỷ đồng/HTX. Lợi nhuận bình quân khoảng 200 triệu đồng/HTX/năm; thu nhập bình quân của các thành viên và người lao động ước đạt trên dưới 1 triệu đồng/người/tháng.

Mặc dù Luật HTX 2012 quy định đến này 1/7/2016 tất cả các HTX trên cả nước phải hoàn thành việc đăng ký lại hoạt động của HTX theo luật mới. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi diễn ra rất ì ạch ở nhiều địa phương, do gặp nhiều vướng mắc.

Theo Ts. Lê Đức Thịnh, tính đến hết năm 2015, mới có khoảng 29,38% HTX nông nghiệp hoạt động theo Luật HTX 2012 (trong đó HTX cũ đã đăng ký lại hoạt động chiếm 18,87%). Phần lớn các HTX nông nghiệp hiện nay vẫn chưa có sự thay đổi về phương thức hoạt động, tư duy hoạt động còn nặng về hành chính, bao cấp theo phương thức HTX kiểu cũ.

Đại diện Sở NN&PTNT tỉnh Quảng Ninh cho biết tính đến tháng 10/2015, toàn tỉnh có 219 HTX nông nghiệp. Khó khăn lớn nhất trong thực hiện triển khai Luật HTX 2012 ở Quảng Ninh là chuyển đổi HTX. Gần hai năm trôi qua, nhưng theo đánh giá, việc chuyển đổi mô hình các HTX trên địa bàn tỉnh theo Luật HTX 2012 đang diễn ra khá chậm. Một trong những nguyên nhân chính là do các văn bản quy phạm pháp luật chậm được ban hành; nội dung các chương, điều quy định trong Luật khó vận dụng vào thực tế, nhất là đối với các HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp.

Ông Nguyễn Chí Thanh - Chủ tịch HĐQT - Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp - Điện năng Vân Hùng (Lâm Thao - Phú Thọ), cho biết công tác chuyển đổi, tổ chức và hoạt động của HTX theo Luật HTX 2012 còn nhiều khó khăn. Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước chậm được ban hành, thiếu đồng bộ, một số chính sách khó áp dụng.

Theo Luật mới quy định, tỷ lệ cung ứng đối với ngoài thành viên không được vượt quá 32% doanh thu, khiến cho các HTX muốn phát triển lại không thể mở rộng hoạt động để tăng doanh thu, không dám mở rộng; từ đó giảm doanh thu. Bởi khi hoạt động theo luật mới, đối tượng khách hàng là thành viên HTX phải tiêu thụ tối thiểu là 68% tổng sản phẩm do HTX sản xuất ra.

Thừa nhận khó khăn của các địa phương trong triển khai thực hiện Luật HTX, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Võ Kim Cự cho rằng chính sách phát triển KTTT có nhưng còn nhiều vướng mắc, khiến nhiều HTX chưa tiếp cận được với các chính sách này, thể hiện trước hết ở sự thiếu đồng bộ trong việc ra văn bản. Sau khi có Luật HTX 2012, nhiều bộ, ngành chậm ra văn bản, có bộ ngành mở, có bộ ngành lại thắt lại, chưa có sự thống nhất cao, thiếu tâm huyết, trách nhiệm trong quản lý nhà nước đối với KTTT.

Đồng tình với quan điểm trên, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát thừa nhận: “Hơn 10 năm nay, tôi rất trăn trở cho sự phát triển của HTX. Năm nào cũng tham gia thiết kế chính sách, họp về HTX, họp với những con người chủ nhiệm HTX. Vậy nhưng chính sách đưa ra không thực tế với cuộc sống. Nhiều lần tôi báo cáo trước Chính phủ về thực trạng các chính sách vào cuộc sống rất thấp, chỉ 1 - 3%, nhiều lắm là 10% HTX được tiếp cận chính sách. Có những chính sách đưa ra theo mong đợi trên lý thuyết nên không hiệu quả ở thực tế, có sự lúng túng từ các sở NN&PTNT”.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Võ Kim Cự phát biểu tại hội nghị

Cần một “bà đỡ” thực sự

Không chỉ bất cập về chính sách, nguồn lực đầu tư cho HTX còn rất ít. Chủ tịch Võ Kim Cự khẳng định trong 3 năm qua, cả nước mới chỉ hỗ trợ được hơn 1.000 tỷ đồng cho HTX - một con số quá ít ỏi; hỗ trợ cho hạ tầng, công nghệ thị trường không đáng kể, trong khi đầu tư KTTT, đầu tư vào HTX mang lại hiệu quả nhanh nhất.

Theo Chủ tịch Võ Kim Cự, chúng ta đã hội nhập sâu với kinh tế thế giới thông qua việc ký kết nhiều hiệp định song phương, đa phương, như WTO, TPP, ASEAN… Các hiệp định này đang tạo nhiều ảnh hưởng tích cực đến khối KTTT, nhưng sự tổn thương của các HTX nhỏ lẻ trước hội nhập cũng là vấn đề đáng báo động.

Chính vì vậy, cả hệ thống chính trị cần phải quan tâm đến sự phát triển sống còn của các HTX. Qua thực tế tìm hiểu, cho thấy hiện nay, việc tiếp cận vốn vay ngân hàng của các HTX vô cùng khó khăn về điều kiện, thủ tục, thế chấp. Nhà nước cần tạo điều kiện hỗ trợ về lãi suất vốn vay cho các HTX.

Chủ tịch Võ Kim Cự cho rằng phát triển KTTT phải song song cùng một lúc thực hiện hai việc: chuyển đổi mô hình HTX kiểu cũ sang kiểu mới, bảo đảm quyền lợi đời sống vật chất tinh thần cho người lao động. HTX kiểu mới là HTX phát triển có chiến lược quy mô, có liên kết chuỗi giá trị, không dừng ở quy mô nhỏ lẻ, ở địa phương. Cần có chiến lược phát triển thế nào để các thành viên tăng vốn, tăng nguồn lực, coi đây là “tổ ấm” của chính mình.

Chủ tịch Võ Kim Cự nhấn mạnh: “Trước yêu cầu hội nhập sâu, để trụ vững, các HTX cần phát triển theo hướng liên kết hợp tác thành các Liên hiệp HTX cùng với đầu kéo DN có tầm cỡ quốc gia, quốc tế, có đủ năng lực và kiến thức hội nhập có đủ nguồn lực và nhất là kinh nghiệm hội nhập sâu vào các nước. Để xây dựng thành công chuỗi giá trị cần có nguồn vốn ưu tiên cho phát triển chuỗi giá trị hàng hóa lớn. Trước mắt, xây dựng 20 chuỗi giá trị hàng hóa nông sản thực phẩm quy mô lớn, liên vùng tạo sức lan tỏa để nhiều tỉnh cùng thực hiện với một công thức đồng nhất một loại giống, đồng nhất về công nghệ, đồng nhất một sản phẩm. Từ đó, tổ chức thực hiện vừa tập trung, vừa phân tán. Cùng tập trung sản xuất ra một sản phẩm, sau đó phân phối các nơi. Đây là con đường duy nhất để phát triển HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị quy mô lớn, phát triển bền vững để hỗ trợ lẫn nhau, giảm chi phí, đưa công nghệ hiện đại, kể cả công nghệ quản trị HTX nhằm tăng chất lượng sản phẩm để đủ sức cạnh tranh trên thị trường”.

Để phát triển theo xu hướng này, theo Chủ tịch Võ Kim Cự, Trung ương cần phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật, hành lang pháp lý để bảo đảm được sự công bằng giữa DN và HTX. “Hiện nay tôi cảm thấy ở đâu đó chưa có sự đối xử công bằng và bình đẳng”, Chủ tịch Võ Kim Cự nhấn mạnh.

“Hiện Liên minh HTX Việt Nam cùng các bộ ngành trong đó có Bộ NN&PTNT, Bộ KH&ĐT đang xây dựng đề án triển khai toàn quốc về xây dựng HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị bền vững, trên cơ sở xây dựng các chuỗi giá trị gắn với hàng hóa chủ lực của nông nghiệp với quy mô lớn. Chỉ có con đường đó mới có thể phát triển KTTT. Địa phương nào có HTX phát triển mới thực hiện hiệu quả tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới thành công”, Chủ tịch Võ Kim Cự khẳng định.

Thu Hường