Để thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến nông sản thực phẩm - một lĩnh vực quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, ông Lê Hồng Minh, Giám đốc Trung tâm xúc tiến đầu tư phát triển công thương (Cục Xúc tiến thương mại - Bộ Công Thương), nhấn mạnh đến việc chính quyền địa phương cần chủ động quy hoạch vùng nguyên liệu nông sản cho nhà đầu tư.

Doanh nghiệp “khát” vùng nguyên liệu lớn

Để làm được điều này, cần có các hình thức chuyển giao quyền sử dụng đất từ nông dân sang nhà đầu tư trên cơ sở thoả thuận giữa nhà đầu tư với doanh nghiệp (DN) theo quy định của Luật Đất đai hiện hành về các hình thức cho thuê hoặc góp vốn bằng đất để cùng kinh doanh nông nghiệp.

Trong việc hỗ trợ nhà đầu tư nước ngoài (FDI) phát triển vùng nguyên liệu để đáp ứng yêu cầu chế biến, ông Minh cho rằng cần đảm bảo lợi ích của nông dân đã chuyển giao quyền sử dụng đất cho nhà đầu tư.

Thực tế hiện nay cho thấy do ở trong nước thiếu vùng nguyên liệu lớn vì việc tích tụ ruộng đất sản xuất nông nghiệp còn nhiều vướng mắc, các DN FDI trong lĩnh vực chế biến thực phẩm đa phần phải nhập nguồn nguyên liệu nông sản từ nước ngoài.

Đơn cử như với ngành sữa ở Việt Nam chỉ đáp ứng được khoảng 25%, còn lại 75% nguyên liệu là phải nhập khẩu. Trong khi đó, một trong những khâu quan trọng của phát triển công nghiệp sữa ở Việt Nam là phát triển nguồn nguyên liệu chủ yếu là chăn nuôi bò sữa. Điều này đòi hỏi cần tích tụ ruộng đất để khuyến khích phát triển chăn nuôi trang trại, công nghiệp, quy mô tập trung.

Hoặc như 90% nguyên liệu chế biến dầu ăn ở Việt Nam hiện nay buộc phải nhập khẩu vì ở trong nước thiếu rất nhiều các vùng nguyên liệu lớn như lạc, mè, đậu tương để phục vụ cho sản xuất.

Diện tích trồng cây đậu tương năm 2018 đạt 105.000ha, năng suất trung bình 1,6 tấn/ha, sản lượng đạt 168.000 tấn, chỉ đủ cung cấp cho khoảng 8-10% nhu cầu.

Mục tiêu phát triển cây đậu tương là tăng diện tích lên 350.000ha và sản lượng đạt 700.000 tấn vào năm 2020, tập trung phát triển ở đồng bằng sông Hồng, vùng đồi núi ở phía Bắc và Tây Nguyên. Tuy nhiên, kế hoạch này đang gặp khó khăn do chi phí đầu tư cao, gặp khó trong vấn đề tích tụ đất sản xuất.

Có thể thấy để thu hút đầu tư phát triển vùng nguyên liệu cần có tích tụ đất nông nghiệp, nhưng những chính sách liên quan đến việc này vẫn còn không ít vướng mắc.

Mới đây, khi góp ý với Bộ TN&MT về Dự thảo Nghị định quy định về tập trung, tích tụ đất đai cho sản xuất nông nghiệp, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng cộng đồng DN rất hoan nghênh Nhà nước có các chính sách để khuyến khích tập trung, tích tụ đất đai để tổ chức sản xuất nông nghiệp, kỳ vọng các quy định này sẽ tháo gỡ những khó khăn, bất cập trên thực tế và tạo hành lang pháp lý cho DN đầu tư vào nông nghiệp.

Cần chính sách minh bạch

Tuy nhiên, về tiêu chí xác định nhà đầu tư tham gia tập trung, tích tụ đất đai để tổ chức sản xuất nông nghiệp, ở Khoản 1, 2 Điều 6 của Dự thảo này quy định các tiêu chí xác định nhà đầu tư được áp dụng chính sách hỗ trợ, khuyến khích, trong đó có yêu cầu về quy mô dự án và có phương án sản xuất, kinh doanh hoặc đầu tư dài hạn, như lưu ý của VCCI là khá chung chung.

Theo đó, Dự thảo có quy định về việc dự án đầu tư, phương án sản xuất, kinh doanh sẽ được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhưng lại thiếu vắng các tiêu chí để cơ quan nhà nước căn cứ để chấp thuận hoặc từ chối.

“Trong trường hợp có nhiều hơn một nhà đầu tư cùng muốn tập trung, tích tụ đất đai tại một địa điểm thì cơ chế để lựa chọn nhà đầu tư như thế nào? Để đảm bảo tính minh bạch của chính sách, đòi hỏi bản dự thảo cần quy định rõ những vấn đề trên”, VCCI đặt vấn đề.

Ngoài ra, có một số quy định trong Dự thảo được cho là chưa đảm bảo tính minh bạch. Điều 19, 20 Dự thảo quy định về hỗ trợ của Nhà nước cho nhà đầu tư khi thực hiện nhận góp vốn, nhận chuyển nhượng bằng quyền sử dụng đất nông nghiệp.

Theo đó, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ hỗ trợ các bên giao kết hợp đồng, trong trường hợp chưa có sự đồng thuận của người sử dụng đất thì chính quyền địa phương cấp xã sẽ vận động, thuyết phục để người sử dụng đất thực hiện giao kết.

Quy định này được hiểu là trong trường hợp người sử dụng đất không đồng thuận thì biện pháp thực hiện sẽ là vận động.

Thế nhưng, theo quy định tại Điều 9 về sử dụng đất khi thực hiện tập trung, tích tụ đất nông nghiệp để thực hiện dự án, phương án sản xuất kinh doanh nông nghiệp thì Nhà nước sẽ thu hồi đất trong trường hợp người sử dụng đất trong khu vực dự kiến thực hiện tập trung, tích tụ đất nông nghiệp nếu người sử dụng đất không có giấy chứng nhận.

Như vậy, quy định tại Điều 9, 19, 20 Dự thảo không làm rõ được trường hợp nào thì Nhà nước sẽ thu hồi đất của người sử dụng đất, trường hợp nào thì vận động để người sử dụng đất tự nguyện giao kết…

Thế Vinh