Nhìn lại giai đoạn 2021–2025, dù là riêng lẻ nhưng các chương trình này đã tạo những chuyển biến căn bản về diện mạo nông thôn vùng cao. Tuy nhiên, thực tế cũng bộc lộ nhiều điểm nghẽn: sự chồng chéo giữa các Chương trình MTQG, cơ chế quản lý phân tán và thủ tục phức tạp khiến tiến độ giải ngân ở nhiều địa phương bị ách tắc.

Hợp nhất nguồn lực, gỡ "nút thắt" thể chế

Bước ngoặt lớn nhất của giai đoạn 2026–2035 là tích hợp, hợp nhất 4 chương trình: Chương trình MTQG về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035; Chương trình MTQG hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035; Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035; Chương trình MTQG về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 thành Chương trình MTQG phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, DT&MN giai đoạn 2026-2035. 

Sự phân tán nguồn lực và tình trạng "cùng một địa bàn nhưng gánh nhiều văn bản hướng dẫn" ở giai đoạn trước là nguyên nhân dẫn đến lãng phí và chậm trễ. Thực tế giai đoạn 2021–2025 cho thấy, một xã vùng cao đặc biệt khó khăn (xã khu vực III) cùng lúc tiếp nhận vốn từ cả 3 chương trình với hàng trăm văn bản hướng dẫn từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Ông Nguyễn Ngọc Luân (Viện Chiến lược, Chính sách NN&MT) chỉ ra rằng tại một số địa phương như ở Cao Bằng, cùng mục tiêu xây dựng nhà văn hóa thôn hay hỗ trợ nước sinh hoạt tập trung nhưng lại áp dụng 2 định mức kinh phí và 2 quy trình nghiệm thu khác nhau. Điều này khiến cán bộ cấp xã rơi vào cảnh "vừa làm vừa đợi hướng dẫn" hoặc lo ngại rủi ro pháp lý.

Việc tích hợp giai đoạn 2026–2035 là cuộc cải cách căn bản về quản lý nhà nước: gom dòng vốn, thống nhất bộ tiêu chí đánh giá và tối ưu hóa bộ máy điều hành. Tầm nhìn 10 năm chia làm hai giai đoạn (2026–2030 và 2031–2035) tạo tính ổn định vượt trội về chính sách. Thay vì các dự án ngắn hạn cắt khúc 5 năm, chính quyền địa phương có thể chủ động lập chiến lược đầu tư hạ tầng quy mô lớn như các tuyến đường liên xã kết nối vùng nguyên liệu...

Đánh giá về bước chuyển này, TS. Nguyễn Thị Lan (Viện Nghiên cứu phát triển bền vững) nhận định: Tích hợp các Chương trình MTQG là quyết sách chiến lược tháo gỡ điểm nghẽn lớn nhất về quản trị. Khi nguồn lực không bị chia cắt và đầu mối quản lý được thu gọn, tính trách nhiệm của bộ máy được nâng cao, triệt tiêu tình trạng trùng lặp dự án và giảm thiểu chi phí tuân thủ thủ tục hành chính cho cấp cơ sở.

Phân cấp triệt để: Đưa quyền quyết định về gần dân

Điểm mới mang tính cách mạng giai đoạn 2026–2035 là cơ chế phân cấp, trao quyền mạnh mẽ cho địa phương về phân bổ nguồn vốn và cải cách thủ tục hành chính tại cấp cơ sở.

Về quản lý dòng vốn, Quyết định số 16/2026/QĐ-TTg ngày 15/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã thiết lập hệ thống nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách trung ương minh bạch cho giai đoạn 2026–2030. Trung ương chuyển hẳn sang vai trò ban hành khung tiêu chí định lượng cùng công thức tính vốn tổng thể, giao quyền trọn vẹn cho UBND cấp tỉnh trình HĐND cùng cấp quyết định phương án phân bổ chi tiết, đồng thời mở đường phân cấp sâu hơn đến HĐND cấp xã.

Trọng tâm ngân sách trung ương dồn cho vùng "lõi khó" thông qua hệ số định lượng cụ thể: xã khu vực III vùng DTTS&MN, xã biên giới, xã đảo, đặc khu và xã An toàn khu áp dụng hệ số phân bổ ưu tiên lên tới 50; xã khu vực II tính hệ số 40; xã khu vực I tính hệ số 30 và mỗi thôn đặc biệt khó khăn tính hệ số 1. Đối với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương từ 70% trở lên, chính sách nhân thêm hệ số ưu tiên 0,4 trên tổng số xã nhằm bảo đảm nguồn lực tập trung đúng và đủ.

Tư duy phân cấp còn lan tỏa mạnh mẽ sang cải cách hành chính, thể hiện qua Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/05/2026 của Thủ tướng Chính phủ và Thông tư số 23/2026/TT-BNNMT ngày 23/05/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Thay vì quy trình 3 cấp thẩm định phức tạp kéo dài qua cấp huyện, tỉnh rồi mới lên Trung ương như trước, quy trình phân hạng sản phẩm OCOP hiện nay đã được phân cấp triệt để: UBND cấp tỉnh được giao trọn quyền đánh giá và công nhận sản phẩm OCOP 3 sao và 4 sao; cơ quan Trung ương tập trung đánh giá, công nhận sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Toàn bộ quy trình đánh giá OCOP giai đoạn mới vận hành theo tinh thần hậu kiểm kết hợp đơn giản hóa tối đa thủ tục. Cơ quan chức năng tuyệt đối không bắt buộc chứng thực hay công chứng giấy tờ minh chứng, đồng thời công nhận và tái sử dụng trực tiếp kết quả quản lý nhà nước sẵn có về an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường. Chính quyền cấp xã là đầu mối tiếp nhận, kiểm tra thể thức hồ sơ và đánh giá sơ bộ các tiêu chí gốc như nguồn gốc nguyên liệu, lao động địa phương và giá trị văn hóa bản địa.

Phương thức hỗ trợ sinh kế cũng chuyển từ cấp phát "cho không" sang hỗ trợ có điều kiện và đầu tư dựa trên kết quả thông qua nguồn vốn ủy thác Ngân hàng Chính sách xã hội, hỗ trợ lãi suất và đầu tư máy móc, công nghệ cho các HTX cũng như các hộ kinh doanh tại vùng đặc biệt khó khăn.

PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh: muốn xóa nghèo bền vững vùng miền núi, phải kiên quyết loại bỏ tư duy ỷ lại. Hỗ trợ có điều kiện và gắn liền với mô hình kinh tế tập thể (KTTT), HTX chính là 'chiếc cần câu' giúp người dân nâng cao năng lực tự chủ.

Thực tế mô hình HTX 19/5 (Sơn La) hay HTX Dược liệu xanh Tả Phìn (Lào Cai) cho thấy, khi người dân được tham gia chuỗi giá trị và đóng góp cổ phần trong HTX, hiệu quả của đồng vốn nhà nước mới được nhân lên gấp nhiều lần và duy trì bền vững.

Số hóa hạ tầng và KTTT: Động lực bứt phá mới

Nếu như giai đoạn 2021–2025 tập trung giải quyết các nhu cầu thiết yếu như điện, đường, trường, trạm, thì giai đoạn 2026–2035 đặt trọng tâm vào hai trụ cột mới: Hạ tầng số và phát triển KTTT gắn với chuỗi giá trị nông sản vùng miền.

Theo thống kê, tính đến cuối chu kỳ 2025, thu nhập bình quân của người DTTS dù cải thiện (đạt 35–38 triệu đồng/người/năm) nhưng vẫn chỉ bằng khoảng 40–45% so với bình quân chung cả nước; tỷ lệ hộ nghèo ở vùng đặc biệt khó khăn dù giảm nhanh nhưng nguy cơ tái nghèo còn cao. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sản xuất manh mún, thiếu kết nối thị trường và chi phí logistics vùng cao quá lớn (chiếm 25–30% giá thành).

Giai đoạn 2026–2035 xác định hạ tầng CNTT, phủ sóng 5G, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc sản phẩm là hạ tầng thiết yếu ngang hàng với giao thông. Đầu tư vào KTTT, với nòng cốt là các HTX ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, gắn với chứng nhận OCOP (như mô hình gạo Tà Lèng ở Lai Châu, chè Shan tuyết cổ thụ Hà Giang hay cà phê đặc sản Tây Nguyên với sự tham gia của các HTX), được xem là giải pháp trung tâm để đưa nông sản vùng cao thoát cảnh "được mùa mất giá".

Theo định hướng khung ngân sách giai đoạn 2026–2030, tỷ trọng vốn dành cho phát triển sản xuất, liên kết chuỗi giá trị và hỗ trợ KTTT dự kiến tăng từ mức 18% (giai đoạn 2021–2025) lên mức trên 30% tổng nguồn vốn Chương trình. Điều này phản ánh rõ nét sự chuyển dịch từ "chi đầu tư hạ tầng thuần túy" sang "đầu tư sinh lợi", phát huy tối đa lợi thế so sánh về nông, lâm nghiệp và kinh tế dưới thảm thực vật rừng của vùng miền núi.

Tùng Lâm