Theo Liên minh HTX Việt Nam, đến cuối quý I/2026 cả nước đã phát triển được 23.556 HTX nông nghiệp, thu hút 4,15 triệu thành viên và tạo việc làm cho 1,7 triệu lao động thường xuyên. Cùng với đó là hệ thống 102 Liên hiệp HTX nông nghiệp quy tụ 735 HTX thành viên, và 34.000 Tổ hợp tác đang hoạt động trên khắp các vùng miền.

Khoảng trống trong kiểm soát nội bộ và đào tạo

Tuy nhiên, quy mô HTX mở rộng nhanh chóng lại đang đặt ra bài toán gay gắt về chất lượng nguồn nhân lực. Nhìn vào bức tranh tổng thể của hơn 78.000 cán bộ quản lý HTX nông nghiệp hiện nay, tỷ lệ người có trình độ cao đẳng, đại học trở lên chỉ chiếm vỏn vẹn 18%. Số cán bộ có trình độ sơ cấp, trung cấp chiếm 37%, trong khi phần lớn còn lại vẫn vận hành bộ máy dựa vào kinh nghiệm thực tiễn. Đáng lo ngại hơn, độ tuổi của cán bộ chủ chốt phổ biến khoảng 50 đến 65 tuổi, khiến nguy cơ hẫng hụt lực lượng kế cận trở thành một áp lực hiện hữu.

Phân tích về bước chuyển này, tại hội thảo chia sẻ kinh nghiệm và giải pháp đổi mới công tác đào tạo bồi dưỡng nguồn nhân lực khu vực KTTT lĩnh vực nông nghiệp giai đoạn 2026-2030, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (BộNN&MT), khẳng định trong điều kiện chuyển đổi số và phát triển nông nghiệp thông minh, HTX không đơn thuần là nơi làm dịch vụ mà phải đảm nhận vai trò tổ chức sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp. Những thay đổi đó đòi hỏi năng lực của đội ngũ quản trị, cán bộ chuyên môn và thành viên phải được nâng lên tương ứng.

“Nói một cách ngắn gọn, khi HTX thay đổi thì con người cũng phải thay đổi, và cách thức đào tạo bồi dưỡng bắt buộc phải đổi mới theo”, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến nhấn mạnh.

Tuy nhiên, nhìn lại giai đoạn 2021–2025, nguồn lực Nhà nước dành cho công tác đào tạo khu vực KTTT rất đáng ghi nhận. Toàn khu vực đã có hơn 260 nghìn lượt cán bộ, thành viên được tập huấn với tổng kinh phí hỗ trợ lên tới 416 tỷ đồng. Riêng lĩnh vực nông nghiệp đã triển khai hơn 82 tỷ đồng cho 110 nghìn lượt người tham gia, đồng thời chi hơn 111 tỷ đồng hỗ trợ tiền lương nhằm thu hút 1.362 cán bộ trẻ có trình độ về làm việc tại các HTX.

Mặc dù quy mô được mở rộng, chất lượng thực tế của công tác đào tạo vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống lớn. Tình trạng đào tạo mang tính đại trà, thiên về lý thuyết chung chung mà chưa phân hóa theo vị trí việc làm hay vòng đời phát triển của từng đơn vị vẫn diễn ra khá phổ biến.

Nổi bật nhất trong các điểm yếu của hệ thống HTX hiện nay nằm ở khâu kiểm soát nội bộ và minh bạch tài chính. Kết quả khảo sát trên 200 HTX do DGRV tại Việt Nam cho thấy, có tới 43% đơn vị không có quy chế nội bộ, 50% HTX không lập sổ sách kế toán chi tiết, 40% không thực hiện giám sát đại hội thành viên, và đặc biệt có đến 92% HTX bỏ ngỏ việc kiểm tra, giám sát tuân thủ các quy tắc kiểm soát.

Bà Nguyễn Thị Tuyết Minh, Giám đốc Dự án DGRV tại Việt Nam, cho rằng thực trạng này xuất phát từ việc công tác kiểm soát nội bộ đang bị buông lỏng và coi nhẹ. Tại các quốc gia có phong trào HTX phát triển như Đức hay Philippines, thành viên ban kiểm soát buộc phải trải qua các khóa đào tạo bài bản về kiểm toán và nguyên lý kế toán để đảm bảo năng lực giám sát. Trong khi đó ở Việt Nam, ban kiểm soát thường chỉ có một người, lại được bầu ra từ chính các thành viên nội bộ nên vừa thiếu kỹ năng chuyên môn, vừa thiếu tính độc lập khách quan.

Cùng chung góc nhìn này, GS.TS Chu Tiến Quang, nguyên Trưởng ban Chính sách phát triển nông thôn tại Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, cho rằng với đa số các HTX hiện nay có quy mô dưới 50 thành viên, luật cho phép áp dụng bộ máy rút gọn chỉ với một kiểm soát viên. Do cơ chế kiểm soát dễ bị đồng hóa bởi tư tưởng “dĩ hòa vi quý” nhằm duy trì sự đoàn kết nội bộ, khâu kiểm soát gần như bị vô hiệu hóa.

Nhìn sang kinh nghiệm của các nước trong khu vực, bên cạnh việc tập huấn cho cán bộ HTX, họ chú trọng đào tạo đội ngũ chuyên gia tư vấn độc lập để vừa tư vấn vừa gánh vác khâu kiểm soát. Trong khi tại Việt Nam hiện thiếu hẳn lực lượng chuyên gia này, dẫn đến việc HTX phải tự làm tự kiểm tra, khiến công tác quản trị khó đạt được tính minh bạch cần thiết.

Ông Trần Thanh Sơn, Giám đốc HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Bình Định (Hưng Yên) cho biết sau khi sáp nhập chính quyền 2 cấp, nhiều địa phương cũng hướng tới sáp nhập HTX. Do đó, sáp nhập sao để hiệu quả, đúng quy định về Luật HTX 2023 cũng là một vấn đề. Đi liền với đó, các chính sách về thuế là điều không phải HTX nào cũng nắm hết và làm đúng luật. Do đó, việc giúp HTX nâng cao hiệu quả, hoạt động đúng các quy định về thuế, bản chất mô hình HTX là rất cần thiết.

Lấy thực hành và kết quả đầu ra làm thước đo

Bước sang giai đoạn 2026–2030, khung định hướng pháp lý đã được xác lập rõ ràng thông qua Quyết định 1128 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định 2060 của Bộ NN&MT. Mục tiêu bao trùm của ngành nông nghiệp là hình thành lực lượng nông dân số, nông dân chuyên nghiệp và đội ngũ quản trị HTX hiện đại. Đến năm 2030, toàn ngành phấn đấu đào tạo trên 100 nghìn lượt cán bộ, đưa tỷ lệ giám đốc HTX qua đào tạo sơ cấp nghề đạt trên 70%, và bảo đảm trên 80% học viên có thể áp dụng hiệu quả kiến thức vào thực tế sản xuất kinh doanh.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, giới chuyên gia cho rằng cần phải thực hiện một cuộc cách mạng trong phương thức đào tạo. Trước hết là chuyển mạnh từ đào tạo đại trà sang đào tạo đúng nhu cầu và có sự phân tầng rõ rệt. PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển nông thôn, nhận định rằng đào tạo không thể chỉ học một tuần hay ba tháng là xong, mà phải tạo ra môi trường học tập không ngừng trong chính HTX. Việc đào tạo phải xuất phát từ nhu cầu thực sự của địa phương và từng vùng nguyên liệu, lấy tri thức làm nền tảng để chia sẻ và nhân rộng.

Bên cạnh đó, chương trình giảng dạy cần giảm bớt lý thuyết suông để chuyển sang hình thức tư vấn, kèm cặp trực tiếp tại chỗ. TS Đặng Thị Mộng Quyên, Phó Hiệu trưởng kiêm Chủ tịch Hội đồng Trường Cao Đẳng Lương Thực - Thực Phẩm, dẫn chứng câu chuyện thực tế tại Quảng Ngãi, nơi có HTX trồng nấm sở hữu đến 11 sản phẩm OCOP chất lượng nhưng vẫn miệt mài đi dự các hội thảo, sự kiện, lớp tập huấn về chuyển đổi số chỉ vì lúng túng trước các luật lệ và quy định bán hàng trên sàn thương mại điện tử. Điều này cho thấy đào tạo phải đi thẳng vào việc giải quyết các vướng mắc vận hành thực tế của từng đơn vị .

Một hướng đi triển vọng khác là việc thí điểm các chương trình đào tạo hạt nhân xuất sắc, điển hình như Chương trình đào tạo hạt nhân nông nghiệp do Quỹ Thiện Tâm phối hợp với Cục Kinh tế hợp tác triển khai cho 63 HTX nòng cốt trong năm 2026. Bà Lại Thanh Hoa, đại diện Quỹ Thiện Tâm, chia sẻ rằng nếu nông nghiệp chỉ dừng ở quy mô nhỏ lẻ với kiến thức đơn thuần thì rất khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc đầu tư bài bản cho các nhân tố hạt nhân sẽ tạo ra những HTX mẫu mực, đủ sức dẫn dắt và lan tỏa tư duy kinh doanh hiện đại.

Đồng thời, bài toán quản lý nguồn lực đào tạo cũng cần được tháo gỡ. TS Nguyễn Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ NN&MT) gợi ý Việt Nam nên học hỏi mô hình của Thái Lan trong việc đào tạo một lực lượng chuyên gia nòng cốt khoảng 28 người ở mỗi tỉnh. Đội ngũ này sẽ được cập nhật liên tục khi có chính sách mới, sau đó tỏa đi tư vấn và đào tạo trực tiếp cho các HTX tại địa phương.

Sự chuyển mình của khu vực KTTT trong giai đoạn tới đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy làm chính sách đào tạo. Thay vì đo đếm hiệu quả bằng số lượng lớp học hay số lượt người tham dự, thước đo duy nhất cho thành công của công tác đào tạo nhân sự HTX giai đoạn 2026–2030 phải là khả năng ứng dụng thực tế, mức độ minh bạch trong quản trị tài chính, và giá trị gia tăng mà HTX mang lại cho các thành viên trong chuỗi liên kết bền vững.

Huyền Trang