Không còn nhiều dư địa để cạnh tranh bằng chi phí thấp, doanh nghiệp (DN) công nghệ Việt buộc phải tìm động lực tăng trưởng mới. Theo báo cáo công bố hôm 29/6 của Vietnam Report, AI đang làm suy giảm lợi thế của các dịch vụ gia công cấp thấp nhưng đồng thời mở ra cơ hội để DN tiến lên những nấc thang giá trị cao hơn. Có tới 77,8% DN công nghệ tham gia khảo sát đã ưu tiên tái định hình sản phẩm và quy trình vận hành trên nền tảng AI.

Cửa mở khi cuộc chơi đổi luật

Báo cáo cũng chỉ ra AI đang kéo giá trị ra khỏi các công việc gia công cấp thấp như lập trình cơ bản, kiểm thử thủ công hay bảo trì lặp lại. Trong khi đó, nhu cầu đối với các dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn như triển khai AI, phân tích dữ liệu, chuyển đổi số và quản trị hệ thống lại tăng mạnh.

Thị trường không còn mua phần mềm đơn thuần, mà cần các giải pháp thông minh dựa trên dữ liệu. Đây cũng là lý do DN Việt phải bước lên chuỗi giá trị cao hơn bằng cách làm chủ công nghệ, dữ liệu và nền tảng.

Không ít DN công nghệ Việt đã bắt đầu bước lên những nấc thang giá trị cao hơn bằng chính các sản phẩm do mình làm chủ. Minh chứng là trong tháng 6/2026, Viettel Post bàn giao lô robot AGV Sorting đầu tiên do doanh nghiệp tự nghiên cứu, phát triển cho BOWOO SYSTEM, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tự động hóa tại Hàn Quốc. Đây là hợp đồng thương mại hóa robot AGV đầu tiên của công ty này tại thị trường nước ngoài.

Ý nghĩa của thương vụ không chỉ nằm ở giá trị đơn hàng. Điểm đáng chú ý không phải một lô robot được xuất khẩu, mà là việc DN Việt đã bán được công nghệ do chính mình làm chủ vào một trong những thị trường khó tính nhất châu Á.

Đây cũng là hướng đi mà ngày càng nhiều DN công nghệ Việt theo đuổi. Theo khảo sát của Vietnam Report, có tới 55,6% DN xác định mở rộng thị trường quốc tế và đa dạng hóa nguồn doanh thu là một trong những ưu tiên chiến lược trong giai đoạn tới.

Tham vọng không còn dừng ở thị trường nội địa hay các hợp đồng gia công. Mục tiêu là xây dựng các sản phẩm có thể đóng gói, nhân rộng và thương mại hóa trên nhiều thị trường. Song song với đó, 72,2% DN ưu tiên tăng cường nghiên cứu, phát triển và xây dựng các sản phẩm “Make in Vietnam”.

Nếu trước đây DN chủ yếu xuất khẩu dịch vụ công nghệ thông tin thì nay mục tiêu đã mở rộng sang xuất khẩu công nghệ. Đây cũng là bước đi giúp DN cải thiện biên lợi nhuận và giảm phụ thuộc vào các hợp đồng gia công truyền thống. 

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, năng lực hạ tầng sẽ là yếu tố quyết định. Theo báo cáo ICT Sector Update 2026, làn sóng AI đang thúc đẩy cuộc đua đầu tư trung tâm dữ liệu, với tổng công suất tại Việt Nam dự kiến đạt 364 MW trong năm nay, tăng khoảng 68%. Đến năm 2035, quy mô hạ tầng AI Data Center được dự báo lên tới khoảng 25 tỷ USD.

Làn sóng đầu tư này không chỉ tạo nền tảng cho AI phát triển mà còn mở ra dư địa tăng trưởng mới cho DN công nghệ Việt. Cơ hội không còn giới hạn ở phát triển phần mềm, mà mở rộng sang hạ tầng số, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, an ninh mạng và quản trị dữ liệu. Đây đều là những phân khúc có giá trị gia tăng và biên lợi nhuận cao hơn đáng kể so với mô hình gia công truyền thống.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ thuộc về những DN tạo được lợi thế cạnh tranh bền vững. Theo Ts. Nguyễn Thị Minh Thư (RMIT), với startup AI Việt Nam, thách thức không phải là làm ra một tính năng mới, mà là duy trì lợi thế đủ lâu để phát triển. Bởi một sản phẩm AI rất dễ bị sao chép nếu cùng dựa trên công nghệ, dữ liệu phổ thông và cách tiếp cận khách hàng.

Lợi thế thuộc về doanh nghiệp tạo giá trị cao

Theo Ts.Thư, startup AI muốn phát triển bền vững phải tạo được lợi thế khó sao chép. Điều đó chỉ có được khi doanh nghiệp sở hữu dữ liệu riêng, hiểu sâu ngành và gắn chặt với hoạt động của khách hàng.

Chuyên gia từ RMIT lưu ý bài toán không còn là làm được AI, mà là tạo ra lợi thế mà đối thủ khó sao chép. Điều đó chỉ có được khi startup Việt sở hữu dữ liệu riêng, hiểu sâu khách hàng và liên tục cải thiện sản phẩm từ thực tiễn sử dụng.

Không chỉ với các startup, AI cũng đang đặt ra những bài toán mới cho toàn bộ ngành công nghệ. Một trong những lo ngại lớn nhất của thị trường là AI sẽ khiến mô hình gia công phần mềm mất chỗ đứng. Khi các công cụ AI có thể tự động viết mã nguồn, nhiều người cho rằng DN cung cấp dịch vụ công nghệ thông tin sẽ bị thu hẹp cả về giá lẫn quy mô. 

Tuy nhiên, số liệu kinh doanh lại cho thấy một bức tranh khác. Trong báo cáo cập nhật của Bộ phận phân tích Công ty Chứng khoán Bảo Việt vào hạ tuần tháng 6/2026, các mảng tăng trưởng nhanh nhất của CTCP FPT đều gắn trực tiếp với AI. Tính riêng 5 tháng đầu năm 2026, doanh thu AI và phân tích dữ liệu tăng 67% so với cùng kỳ năm trước. Mảng chuyển đổi số tăng 25,5%. Giá trị đơn hàng tăng 31,1%. 

Các số liệu này thể hiện AI không làm thu hẹp quy mô thị trường dịch vụ công nghệ thông tin. Ngược lại, AI đang mở rộng nhu cầu đối với các dịch vụ có giá trị cao hơn như triển khai AI, tích hợp hệ thống, hiện đại hóa phần mềm cũ, quản trị dữ liệu và an ninh mạng. Đó là những công việc mà AI chưa thể thay thế. Điều đó cho thấy AI không xóa sổ ngành gia công phần mềm, mà đang buộc ngành này phải tiến lên những phân khúc có giá trị cao hơn.

Theo giới phân tích, AI đang kéo giá trị khỏi các dịch vụ gia công cấp thấp và mở rộng nhu cầu ở những phân khúc có hàm lượng công nghệ cao. Điều đó buộc DN công nghệ Việt phải chuyển từ bán nhân lực sang bán công nghệ, giải pháp và kết quả.

Song, càng tiến sâu vào AI, doanh nghiệp càng phải đối mặt với những rủi ro mới. Khảo sát của Vietnam Report cho thấy 77,8% DN lo ngại rủi ro bảo mật khi triển khai AI. Có tới 75% DN quan ngại hiện tượng AI tạo ra thông tin sai lệch.

Điều này cho thấy đầu tư AI không chỉ là mua công nghệ. DN còn phải đầu tư cho quản trị dữ liệu, bảo mật và xây dựng các quy trình kiểm soát chất lượng. Đó sẽ là nền tảng để AI trở thành công cụ tạo giá trị thay vì phát sinh rủi ro.

Cuộc chơi đã đổi luật. Trong kỷ nguyên AI, lợi thế không còn thuộc về DN có nhiều kỹ sư nhất, mà thuộc về DN tạo ra nhiều giá trị nhất. Đó cũng là cánh cửa để DN công nghệ Việt bước lên chuỗi giá trị toàn cầu.

Thế Vinh