Một bao cà phê Đắk Lắk là kết tinh của đất đỏ bazan, vùng nguyên liệu và công sức người trồng. Nhưng chất lượng thôi chưa đủ để tạo lợi thế khi sản phẩm vươn xa. Vì vậy, sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một phần trong cách HTX tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm ra thị trường.

Biến vùng nguyên liệu thành tài sản trí tuệ

HTX Nông nghiệp dịch vụ công bằng Ea Kiết, xã Ea Kiết, là một ví dụ cho cách tài sản trí tuệ được hình thành từ chính quá trình tổ chức sản xuất. HTX hiện có 113 thành viên, canh tác 136ha cà phê đạt chứng nhận Fairtrade, sản lượng khoảng 526 tấn/năm. Ngoài ra, HTX có 49ha cà phê liên kết đạt chứng nhận 4C, sản lượng 165,4 tấn/năm.

Để tạo ra sản phẩm đồng đều, HTX tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất, đầu tư nhà kho, nhà xưởng, sân phơi và dây chuyền máy móc phục vụ cà phê. Đơn vị còn cung ứng vật tư đầu vào, hỗ trợ máy móc và liên kết với Công ty TNHH Dakman Việt Nam để tiêu thụ sản phẩm.

Không dừng ở bán nguyên liệu, HTX này phát triển thêm dịch vụ rang xay cà phê. Doanh thu hằng năm đạt 20 - 25 tỷ đồng, thu nhập thành viên tăng thêm 8 - 12 triệu đồng/hộ/năm.

Theo ông Nguyễn Văn Phúc, Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc HTX Nông nghiệp công bằng Ea Kiết, đưa nông dân vào HTX giúp tổ chức lại sản xuất theo quy trình đồng bộ. Việc mua chung vật tư, liên kết tiêu thụ và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế giúp cà phê của HTX có giá bán cao hơn thị trường.

Điểm đáng chú ý là giá trị của HTX Nông nghiệp dịch vụ công bằng Ea Kiết không chỉ nằm ở sản lượng cà phê. Vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn, cách quản lý chất lượng và uy tín tích lũy qua thị trường đều góp phần tạo nên giá trị riêng của HTX.

Đó cũng là nền móng để tài sản trí tuệ hình thành. Khi sản phẩm ổn định, có nguồn gốc rõ ràng và được thị trường nhận diện, nhiều giá trị của HTX có thể trở thành tài sản trí tuệ. Đó có thể là tên gọi, nhãn hiệu, bao bì, kiểu dáng, sáng kiến kỹ thuật hoặc những giá trị gắn với vùng sản xuất.

Câu chuyện tại HTX Nông nghiệp dịch vụ công bằng Ea Kiết cho thấy sở hữu trí tuệ không phải phần việc tách rời sản xuất. Nó bắt đầu từ cách HTX tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tạo dựng uy tín cho sản phẩm. Nhưng để những giá trị ấy thực sự trở thành lợi thế, HTX còn phải biết nhận diện, bảo hộ và khai thác đúng cách. 

Bảo hộ rồi, phải biết khai thác

Thực tế, khi khu vực HTX ngày càng mở rộng quy mô và tham gia sâu vào chuỗi giá trị, nhu cầu bảo vệ những giá trị do mình tạo ra cũng trở nên rõ hơn. Đắk Lắk hiện có 1.255 HTX, 8 liên hiệp HTX và 510 tổ hợp tác. Trong đó, HTX nông nghiệp chiếm hơn 69%, giữ vai trò quan trọng trong sản xuất các sản phẩm chủ lực như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, ca cao, lúa gạo, lâm nghiệp và thủy sản.

Theo ông Trần Văn Sơn, Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đắk Lắk, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ, khai thác và gia tăng giá trị các kết quả nghiên cứu, sáng kiến và tài sản trí tuệ. Đây còn là công cụ bảo hộ thương hiệu, giúp doanh nghiệp, HTX, tổ chức và cá nhân khẳng định quyền sở hữu, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Từ cách tiếp cận này, Đắk Lắk đã xác lập quyền sở hữu trí tuệ cho nhiều sáng chế, nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý, góp phần nâng giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, bảo hộ chỉ là bước đầu, quan trọng hơn là biết khai thác hiệu quả những tài sản này.

Với HTX, bảo vệ tài sản trí tuệ càng cần thiết khi sản phẩm tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Trong khi đó, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến tinh vi trên cả thị trường truyền thống và thương mại điện tử, còn nhận thức của nhiều HTX vẫn hạn chế.

Đây là một trong những lý do UBND tỉnh Đắk Lắk cách đây vài tháng đã ban hành chỉ thị về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên địa bàn. Mục tiêu là bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể và nâng hiệu quả thực thi quyền.

Với các HTX, xây dựng văn hóa sở hữu trí tuệ vì thế phải bắt đầu từ cách nhìn về chính tài sản của mình. HTX không chỉ cần làm ra sản phẩm tốt, mà còn phải biết nhận diện, bảo vệ và giữ lại giá trị tạo nên sản phẩm ấy. Để làm được điều đó, sở hữu trí tuệ cần được đặt ngay trong quá trình tổ chức sản xuất, ứng dụng công nghệ và xây dựng chuỗi giá trị.

Đưa sở hữu trí tuệ vào chuỗi giá trị

Thực tế, nhiều HTX ở Đắk Lắk đang từng bước nâng chất lượng sản phẩm bằng công nghệ, tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc. Đến giữa năm 2026, toàn tỉnh có khoảng 104 HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Tưới tiết kiệm, sấy, chế biến nông sản, rang xay cà phê, truy xuất nguồn gốc, VietGAP, Fairtrade... đang dần trở thành những phần việc quen thuộc tại nhiều HTX.

Một số đơn vị đã sử dụng mã QR, hóa đơn điện tử, phần mềm quản lý sản xuất, bán hàng và nền tảng số để quảng bá sản phẩm. Những công cụ này không chỉ giúp minh bạch nguồn gốc, nâng chất lượng quản lý mà còn tạo dữ liệu để HTX củng cố giá trị thương hiệu và tài sản sở hữu trí tuệ.

Một mã QR giúp người mua biết sản phẩm đến từ đâu. Một nền tảng số đưa sản phẩm đến gần khách hàng hơn. Còn một thương hiệu được bảo hộ giúp HTX có cơ sở pháp lý để bảo vệ tên tuổi và giá trị đã gây dựng.

Những yếu tố trên cần được nhìn như các mắt xích của cùng một chuỗi giá trị. Truy xuất nguồn gốc giúp chứng minh xuất xứ, tiêu chuẩn khẳng định chất lượng, chuyển đổi số hỗ trợ quản lý, còn sở hữu trí tuệ giúp xác lập và bảo vệ những giá trị riêng của sản phẩm. Thực tế tại HTX Dịch vụ nông nghiệp Hòa Hội, xã Phú Hòa 1, cho thấy rõ cách các mắt xích này được kết nối trong quá trình xây dựng sản phẩm.

HTX này đang xây dựng chuỗi giá trị trên cây ớt và phát triển thương hiệu tương ớt Đồng Cam. Ông Phạm Tấn Thơ, Giám đốc HTX, cho biết thời gian đầu đơn vị gặp nhiều khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm. Sau khi HTX liên kết với doanh nghiệp, đầu ra của ớt sau thu hoạch được bảo đảm hơn. Qua đó, HTX có thêm điều kiện ổn định vùng nguyên liệu, nâng chất lượng sản phẩm và phát triển thương hiệu.

Câu chuyện này cho thấy xây dựng thương hiệu và bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ không thể tách khỏi tổ chức lại sản xuất và tìm đầu ra. Một thương hiệu mạnh không bắt đầu từ chiếc bao bì đẹp. Nó bắt đầu từ sản phẩm có chất lượng ổn định, vùng nguyên liệu rõ ràng, quy trình minh bạch và một tổ chức đủ năng lực giữ cam kết với thị trường.

Trong 5 năm qua, toàn tỉnh có 185 HTX liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm với doanh nghiệp. Các mối liên kết có sự tham gia của 34 doanh nghiệp, 276 trang trại, gia trại và 15.525 hộ.

Những liên kết này giúp HTX đầu tư công nghệ, hiện đại hóa thiết bị và nâng chất lượng sản phẩm. Doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định, còn nông dân có thêm đầu ra. Khi chuỗi liên kết ngày càng chặt, sở hữu trí tuệ cũng cần được đưa vào ngay từ khâu xây dựng sản phẩm, thương hiệu đến quản lý và khai thác sau bảo hộ.

Theo định hướng của tỉnh, năm 2027 Đắk Lắk đặt mục tiêu thành lập mới 60 HTX. Số HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao dự kiến tăng lên 175 đơn vị. Tỉnh cũng đặt mục tiêu có 250 HTX nông nghiệp liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị.

Quy mô HTX càng mở rộng, nhu cầu nhận diện và bảo vệ tài sản trí tuệ càng lớn. Vì vậy, tuyên truyền về sở hữu trí tuệ không thể chỉ dừng ở phổ biến quy định pháp luật, mà cần giúp HTX biết mình đang có tài sản gì, bảo vệ bằng cách nào và khai thác ra sao.

Nếu biết giữ tên gọi, thương hiệu và những giá trị riêng, sở hữu trí tuệ sẽ trở thành một phần trong cách HTX tổ chức sản xuất và làm ăn. Khi cách làm ấy lan rộng, văn hóa sở hữu trí tuệ sẽ hiện diện trong từng sản phẩm Đắk Lắk bước ra thị trường.

Thanh Loan