Đến nay, hành lang pháp lý về bảo hộ giống cây trồng (Bộ luật Sở hữu trí tuệ) đã tương đối hoàn thiện. Văn phòng Bảo hộ giống cây trồng (Cục Trồng trọt - Bộ NN&MT) đã tiếp nhận hàng ngàn đơn đăng ký và cấp hàng trăm Bằng bảo hộ giống cây trồng mới cho các tổ chức, cá nhân.

Lao đao trước rào cản quyền giống cây trồng

Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại đó là, trong danh sách các chủ văn bằng bảo hộ lại rất ít các HTX nông nghiệp – nơi đang trực tiếp quản lý hơn 70% vùng nguyên liệu nông sản cả nước.

Thực tế này đang đẩy nhiều HTX vào những cuộc khủng hoảng pháp lý cận kề khi bước ra sân chơi quốc tế. Điển hình là câu chuyện của giống Thanh long ruột đỏ LĐ1. Đây là giống cây do Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam lai tạo và đã được cấp Bằng bảo hộ số 46.VN.2017. Sau đó, quyền sở hữu độc quyền khai thác thương mại giống này đã được chuyển giao cho Công ty TNHH Hoàng Phát Fruit với giá trị lên tới 5 tỷ đồng.

Khi các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc đưa ra quy định bắt buộc nông sản nhập khẩu phải có chứng nhận mã vùng trồng gắn với bản quyền giống hợp pháp, hàng loạt HTX sản xuất thanh long tại Tây Ninh, Đồng Tháp (trong đó có HTX Vạn Thành) dù trực tiếp mua giống Thanh long ruột đỏ LĐ1 Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam nhưng lại rơi vào tình trạng lao đao do quyền sở hữu độc quyền khai thác thương mại giống này đã được chuyển giao cho Công ty TNHH Hoàng Phát Fruit.

Không dừng lại ở cây ăn quả, phân khúc lúa gạo cũng đối mặt với không ít khó khăn do lỗ hổng bản quyền. Thương hiệu lúa gạo ST24, ST25 lừng danh thế giới thuộc quyền sở hữu trí tuệ của Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí (ông Hồ Quang Cua). Để bảo vệ tài sản của mình, doanh nghiệp đã phối hợp với các cơ quan chức năng thắt chặt quản lý nguồn giống xác nhận.

Thực tế đã có những bài học nhãn tiền đó là có cá nhân, đơn vị từng bị cơ quan chức năng lập biên bản, xử phạt hành chính và tịch thu toàn bộ số bao bì, hạt giống do hành vi tự ý đóng gói, nhái thương hiệu lúa giống ST24 để bán ra thị trường khi chưa được sự nhượng quyền chính thức. Câu chuyện này là một minh chứng sống động cho thấy: Tư duy sử dụng giống cây trồng không được cấp quyền đang dần không còn phù hợp.

Tại sao các HTX vốn là hạt nhân của liên kết sản xuất lại đứng ngoài rìa cuộc đua sở hữu trí tuệ về bản quyền giống cây trồng.

Theo các chuyên gia, để một giống cây trồng mới được cấp Bằng bảo hộ, phải trải qua quá trình khảo nghiệm thực địa vô cùng khắt khe, kéo dài từ 2-3 năm, thậm chí lâu hơn đối với cây lâu năm.

TS Nông học Phạm S, cho biết chi phí đầu tư cho phòng thí nghiệm, quỹ đất khảo nghiệm và đội ngũ chuyên gia chọn tạo giống lên tới hàng tỷ, hàng chục tỷ đồng. Đây là mức kinh phí vượt quá khả năng tài chính và trình độ quản trị của đại đa số các HTX nông nghiệp Việt Nam hiện nay, khi quy mô vốn trung bình của một HTX chỉ dao động từ vài trăm triệu đến dưới 2 tỷ đồng.

Liên kết thay vì tự phát triển giống

Thực tế đã có những thành viên, giám đốc HTX lai tạo, nghiên cứu ra các giống cây trồng mới và đăng ký bảo hộ độc quyền. Như ông Nguyễn Anh Dũng, Giám đốc HTX Giống nông nghiệp Định An (Đồng Tháp) tự nghiên cứu, thụ phấn thủ công ngoài đồng ruộng để lai tạo ra các giống lúa độc quyền mang tên Huyền Ngọc, Nhũ Hồng…

Khác với các HTX chỉ đi mua giống, HTX Định An do ông Dũng đứng đầu đã tự chủ được nguồn giống độc quyền từ khâu lai tạo, khảo nghiệm đến đóng gói thương hiệu nên giúp người dân chủ động được nguồn giống chất lượng và thuận lợi trong liên kết tiêu thụ bằng hợp đồng với doanh nghiệp.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh tế học, việc HTX tự nghiên cứu để đứng tên chủ bằng bảo hộ giống cây trồng là một vấn đề rất lớn cả về tri thức và kinh phí. Do đó, các chuyên gia cho rằng, giải pháp khả thi và mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất chính là thiết lập cơ chế liên kết chuỗi giá trị khép kín: Nhà khoa học (Viện/Trường) – Doanh nghiệp bao tiêu – HTX. Trong chuỗi liên kết này, HTX sẽ đóng vai trò là mắt xích tổ chức sản xuất quy mô lớn, nhận ủy quyền sử dụng giống hợp pháp và chia sẻ chi phí bản quyền thông qua giá trị sản phẩm đầu ra.

Mô hình liên kết thành công của Tập đoàn Lộc Trời với các HTX tại khu vực ĐBSCL là một ví dụ điển hình. Lộc Trời sở hữu bản quyền độc quyền đối với nhiều giống lúa chất lượng cao (như giống lúa Lộc Trời 28, đạt giải gạo ngon nhất thế giới). Thay vì bán giống thu tiền một lần, Tập đoàn này ký hợp đồng liên kết toàn diện với các HTX. Theo đó, Tập đoàn cung ứng hạt giống lúa xác nhận có bản quyền, hỗ trợ quy trình kỹ thuật đạt chuẩn SRP (Sản xuất lúa gạo bền vững) cho các thành viên HTX, và cam kết bao tiêu toàn bộ sản lượng đầu ra với giá cao hơn giá thị trường.

Trong mô hình này, chi phí bản quyền giống đã được doanh nghiệp đứng ra đảm bảo và cùng tham gia vào chuỗi giá trị, HTX được sử dụng giống hợp pháp để tạo ra nông sản sạch, có mã vùng trồng đạt chuẩn, đủ điều kiện xuất khẩu sang các thị trường cao cấp như EU mà không sợ rủi ro tranh chấp pháp lý. Nông sản có bản quyền giúp tăng giá trị thương mại từ 15- 30% so với nông sản canh tác bằng giống trôi nổi.

Tương tự, sau cuộc khủng hoảng giống thanh long LĐ1, mô hình "chia sẻ bản quyền" đã được hình thành. Dưới sự điều phối của Bộ NN&MT, đơn vị sở hữu độc quyền đã đồng ý ký kết thỏa thuận với các HTX tại Long An, Bình Thuận. Doanh nghiệp chấp nhận cấp quyền sử dụng giống hợp pháp cho các HTX với mức phí ưu đãi, đổi lại, HTX cam kết kiểm soát nghiêm ngặt các thành viên, không để xảy ra tình trạng tuồn cành giống ra ngoài vùng liên kết để nhân lậu. Đây chính là mô hình đôi bên cùng có lợi dựa trên sự tôn trọng luật chơi quốc tế về sở hữu trí tuệ.

Cần "bệ đỡ" chính sách

Để đưa các HTX nông nghiệp thoát khỏi vùng tối của vi phạm bản quyền giống cây trồng, sự tự vận động của bản thân khối kinh tế tập thể là chưa đủ. Nhà nước và các cơ quan quản lý cần đóng vai trò dẫn dắt HTX trong việc xây dựng một hệ sinh thái.

Theo GS.TS Trần Đức Viên, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, để HTX có tư duy về sở hữu trí tuệ thì họ cần được trang bị kiến thức và nhìn thấy lợi ích kinh tế sát sườn.

Nhà nước cần có chính sách 'mồi' thông qua việc cấp ngân sách hỗ trợ các Viện nghiên cứu chuyển giao quyền sử dụng các giống cây trồng chủ lực, giống phục tráng bản địa cho các HTX quy mô lớn tại các vùng kinh tế trọng điểm dưới dạng tài sản công dùng chung. Bên cạnh đó, phải hình thành các quỹ hỗ trợ pháp lý về sở hữu trí tuệ dành riêng cho khu vực kinh tế tập thể.

Về mặt quản lý thực thi, các cơ quan chức năng tại địa phương (Sở NN&MT, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) cần kiên quyết đoạn tuyệt với tư duy thả nổi thị trường giống. Việc thanh tra, kiểm tra và xử phạt nghiêm khắc các cơ sở nhân giống lậu, cơ sở bán giống không rõ nguồn gốc, giống giả mạo nhãn mác bản quyền là biện pháp thanh lọc cần thiết để bảo vệ các HTX làm ăn chân chính. Nếu cứ tiếp tục dung túng cho hành vi vi phạm bản quyền giống ở thị trường nội địa, cánh cửa xuất khẩu nông sản sẽ bị thu hẹp.

Tùng Lâm