Xuất khẩu (XK) của Việt Nam đang tăng tốc, nhưng cuộc đua mới không còn chỉ nằm ở số lượng hàng hóa bán ra. Khi thuế quan, chính sách thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục dịch chuyển, doanh nghiệp (DN) Việt phải chuyển từ giữ đơn hàng sang nâng vị thế để tạo thế chủ động.

Khi đơn hàng không còn là lợi thế duy nhất

Số liệu đưa ra hôm 3/8 từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho thấy kim ngạch XK hàng hóa tháng 7/2026 đạt 53,08 tỷ USD, tăng 4,5% so với tháng trước và tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 7 tháng, XK đạt 319,53 tỷ USD, tăng 21,7% so với cùng kỳ năm 2025.

Trong đó, nhóm hàng công nghiệp chế biến tiếp tục giữ vai trò chủ lực với 287,91 tỷ USD, chiếm 90,1% tổng kim ngạch XK. Khu vực DN có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp 255,89 tỷ USD, chiếm 80,1%.

Đây là dấu ấn của quá trình Việt Nam vươn sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, độ mở càng lớn cũng đồng nghĩa DN Việt càng chịu tác động nhanh hơn trước những biến động bên ngoài. Chỉ một thay đổi từ các thị trường đầu tàu cũng có thể tạo hiệu ứng lan truyền qua đơn hàng, giá bán và quyết định đầu tư.

Trong đó, Hoa Kỳ là ví dụ rõ nhất khi đang giữ vị trí thị trường XK lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch 104,7 tỉ USD trong 7 tháng đầu năm. Bất kỳ điều chỉnh nào trong chính sách thương mại của thị trường này đều có thể tác động trực tiếp đến nhiều ngành hàng XK chủ lực.

Một trong những vấn đề được DN quan tâm hiện nay là tác động của thuế Section 301 của Hoa Kỳ. Đối với ngành thủy sản, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep), cho biết XK trong 7 tháng đầu năm nay đạt gần 6,78 tỷ USD, tăng 11,5% so với cùng kỳ năm trước. Kịch bản vượt 12 tỷ USD cả năm vẫn có thể đạt được.

Tuy nhiên, bà Hằng cho rằng những tháng cuối năm sẽ không còn thuận lợi như giai đoạn đầu năm khi áp lực từ thị trường quốc tế gia tăng. Số liệu tháng 7 đã cho thấy dấu hiệu chậm lại khi tăng trưởng chung của thủy sản chỉ đạt 4,8%. Cụ thể hơn, cá tra giảm 6,1%; cá ngừ gần như không tăng; nhiều thị trường như EU, Hàn Quốc và Trung Đông giảm hai con số.

Theo bà Hằng, thuế Section 301 ở mức 12,5% đối với Việt Nam sẽ tạo ra 3 thay đổi lớn.

Thứ nhất, các hợp đồng mới vào thị trường Mỹ sẽ có khả năng được đàm phán lại. Nhà nhập khẩu có thể yêu cầu DN Việt giảm giá FOB, chia sẻ chi phí thuế hoặc chuyển sang các hợp đồng ngắn hạn hơn để giảm rủi ro.

Thứ hai, Việt Nam bất lợi hơn Ecuador, Ấn Độ và Indonesia, là những nguồn cung chịu mức 10%. Chênh lệch này đặc biệt quan trọng đối với tôm chân trắng, cá ngừ đóng hộp và các sản phẩm đông lạnh tiêu chuẩn.

Thứ ba, thuế mới được cộng với MFN, thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp nếu có. Vì vậy, quyết định mua hàng sẽ ngày càng được đưa ra theo từng doanh nghiệp và từng mã hàng, thay vì chỉ so sánh chung giữa các quốc gia.

Điều này cho thấy lợi thế XK trong giai đoạn mới không chỉ nằm ở việc có năng lực sản xuất lớn, mà còn ở khả năng giữ vị trí trong quan hệ thương mại.

Một DN có thể sản xuất nhiều hơn nhưng vẫn ở thế bị động nếu khách hàng có thể dễ dàng chuyển đơn hàng sang nhà cung cấp khác. Ngược lại, DN có công nghệ, chất lượng ổn định, chuỗi cung ứng minh bạch và khả năng đáp ứng nhanh sẽ có nhiều dư địa hơn trong đàm phán. Nói cách khác, bài toán mới của XK không chỉ là “giữ đơn hàng”, mà là “giữ quyền thương lượng trong đơn hàng”.

Năng lực sản xuất phải đi cùng năng lực chủ động

Sự thay đổi của thương mại toàn cầu cũng đang thể hiện rõ tại thị trường châu Âu. Sau 6 năm Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) có hiệu lực, các ưu đãi thuế quan đã mở thêm cơ hội cho hàng Việt. Tuy nhiên, khi lợi thế về thuế dần thu hẹp, khả năng đáp ứng các yêu cầu mới đang trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh của DN.

Trong đánh giá mới nhất đầu tháng 8/2026, Hiệp hội DN châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) cho rằng việc duy trì lợi thế XK của Việt Nam sẽ ngày càng phụ thuộc vào hiệu quả tuân thủ. Theo EuroCham, đơn giản hóa thủ tục hải quan, đẩy nhanh tiến độ hoàn thuế, số hóa hồ sơ chứng từ và làm rõ Quy tắc xuất xứ sẽ tạo điều kiện để nhiều DN hơn, đặc biệt là các DN vừa và nhỏ, tận dụng đầy đủ cơ hội mà EVFTA mang lại.

Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh XK đang dịch chuyển: lợi thế không còn chỉ đến từ ưu đãi thuế quan, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng chuẩn bị, thích ứng và quản trị của từng DN. Các hiệp định thương mại thế hệ mới vì vậy không chỉ là công cụ giảm thuế, mà trở thành cuộc đua về năng lực hiểu thị trường, đáp ứng yêu cầu mới và tích hợp sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Ở góc độ sản xuất, Việt Nam đã tạo dựng được vị thế quan trọng trong khu vực. Tuy nhiên, tỷ trọng XK của khu vực FDI ở mức 80,1% cũng đặt ra một câu hỏi dài hạn: làm thế nào để DN trong nước tham gia sâu hơn vào những công đoạn tạo giá trị cao?

Nếu chỉ tập trung vào sản xuất theo đơn đặt hàng, DN Việt có thể đạt kim ngạch lớn nhưng vẫn hạn chế về khả năng quyết định giá trị tạo ra.

Ngược lại, khi DN đầu tư vào thiết kế, công nghệ, thương hiệu, nguyên liệu và hệ thống phân phối, vị thế trong chuỗi giá trị sẽ thay đổi. Đây cũng là lúc cần nhìn nhận XK không chỉ là câu chuyện bán hàng ra nước ngoài, mà là quá trình xây dựng năng lực cạnh tranh quốc gia.

Những tín hiệu từ sản xuất trong nước đang khá tích cực. Theo S&P Global, chỉ số PMI ngành sản xuất Việt Nam tháng 7/2026 đạt 52,9 điểm, tăng từ mức 51,8 điểm của tháng trước. Đây là tháng tăng trưởng thứ 13 liên tiếp và là mức cải thiện mạnh nhất kể từ tháng 2/2026.

Ông Andrew Harker, Giám đốc Kinh tế tại S&P Global Market Intelligence, cho biết nhu cầu phục hồi và áp lực lạm phát giảm đang giúp DN nhận thêm đơn hàng quốc tế, mở rộng sản lượng và tuyển dụng. Tuy nhiên, bất ổn địa chính trị vẫn là rủi ro lớn khi có thể tác động đến chi phí vận chuyển, chuỗi cung ứng và triển vọng tăng trưởng.

Trước thực tế như vậy, giải pháp không chỉ là tìm thêm thị trường thay thế, mà là giảm sự phụ thuộc bằng cách nâng giá trị trong từng thị trường hiện có. DN cần đầu tư vào công nghệ, dữ liệu thị trường, thương hiệu và khả năng đàm phán để chuyển từ vị thế nhà cung cấp sang đối tác trong chuỗi cung ứng.

XK của Việt Nam đã đi qua giai đoạn chứng minh năng lực sản xuất. Chặng đường mới đòi hỏi nhiều hơn: biến quy mô thành vị thế, biến năng lực cung ứng thành sức mạnh thương lượng. Từ giữ đơn hàng đến tạo thế chủ động, đó sẽ là điều quyết định khả năng đi xa của hàng Việt trong chu kỳ cạnh tranh mới.

                                                                                 Thế Vinh