Khi các tập đoàn công nghệ toàn cầu tăng tốc đầu tư vào Trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và dữ liệu, cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia cũng bước sang một giai đoạn mới. Ưu đãi thuế hay quỹ đất không còn là lợi thế quyết định. Thay vào đó là năng lực xây dựng một hệ sinh thái đủ mạnh để thu hút và giữ chân nhà đầu tư.

Trong xu hướng đó, Việt Nam cũng đang đứng trước yêu cầu thay đổi cách tiếp cận. Tp.HCM là một trong những địa phương tiên phong chuyển từ thu hút đầu tư bằng ưu đãi sang xây dựng hệ sinh thái để đón dòng vốn công nghệ mới.

Dựng nền cho hệ sinh thái công nghệ

Tinh thần này được thể hiện rõ tại hội nghị xúc tiến đầu tư giữa Tp.HCM và vùng Catalonia (Tây Ban Nha) diễn ra hôm 29/7. Theo nhiều chuyên gia, ưu đãi riêng lẻ không còn là yếu tố quyết định sức hút đầu tư. Điều quan trọng hơn là khả năng kết nối đồng bộ giữa hạ tầng, nhân lực, R&D, doanh nghiệp (DN) và thể chế.

Ở góc độ địa phương, Tp.HCM đang phát đi tín hiệu muốn chuyển từ lợi thế “điểm đến sản xuất” sang “điểm đến đổi mới sáng tạo”. Đây cũng là hướng đi phù hợp khi giá trị gia tăng của các dự án công nghệ ngày càng nằm ở hoạt động R&D và thiết kế, thay vì chỉ sản xuất.

Ông Nguyễn Việt Long, Phó Trưởng ban Ban Quản lý Khu Công nghệ cao Tphcm (SHTP), cho biết thành phố đã chuẩn bị các không gian phát triển chuyên biệt. Điều này giúp các nhà đầu tư tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Theo kế hoạch, thành phố sẽ chính thức kêu gọi đầu tư Trung tâm Công nghệ Chiến lược quy mô 52 ha vào quý IV/2026. Tiếp đó là việc triển khai dự án Công viên Khoa học rộng 194,84 ha, dự kiến ra mắt vào quý IV/2027.

“Những dự án này được kỳ vọng tạo nền tảng thu hút dòng vốn công nghệ lớn. Các lĩnh vực ưu tiên gồm vi mạch bán dẫn, AI, trung tâm dữ liệu và công nghệ sinh học”, ông Long chia sẻ.

Bên cạnh hạ tầng, Tp.HCM cũng chuẩn bị nguồn lực về nghiên cứu và nhân lực chất lượng cao. Theo ThS. Trần Vũ, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia Tp.HCM, hệ sinh thái của Đại học Quốc gia Tp.HCM hiện quy tụ hơn 100.000 sinh viên, khoảng 10.000 học viên sau đại học. Cùng với đó là đội ngũ hơn 1.600 giáo sư, phó giáo sư và tiến sĩ.

Không chỉ đào tạo và nghiên cứu, hệ sinh thái này đang chuyển mạnh sang giải quyết các bài toán của DN theo mô hình hợp tác “Ba nhà” (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp). Chỉ trong hơn một năm, đã có 353 nhiệm vụ khoa học và công nghệ được triển khai cùng các địa phương và DN.

Ông Vũ cho biết đến năm 2030, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia Tp.HCM đặt mục tiêu ươm tạo 50 DN khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Đồng thời, phát triển 10 startup công nghệ có định giá trên 200 triệu USD trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, công nghệ sinh học và năng lượng xanh.

Những mục tiêu trên cho thấy Tp.HCM không chỉ muốn hút các tập đoàn công nghệ, mà còn xây dựng hệ sinh thái tạo ra công nghệ, DN và chuỗi giá trị mới. Những bước đi như vậy cũng gợi mở bài toán lớn hơn ở quy mô quốc gia

Những mảnh ghép quyết định

Theo các chuyên gia quốc tế, hạ tầng mới chỉ là điều kiện cần. Điều quyết định sức hút lâu dài của Việt Nam là chất lượng của hệ sinh thái, từ nguồn nhân lực, chính sách đến năng lực đổi mới sáng tạo.

Yếu tố được nhiều chuyên gia nhắc đến đầu tiên là nguồn nhân lực. Ông Chris Camacho, Phó Chủ tịch Cấp cao của Axon, nhận xét Việt Nam có lợi thế về đội ngũ kỹ sư chất lượng cao và nguồn nhân lực trẻ được đào tạo bài bản.

Từ kinh nghiệm phát triển hệ sinh thái công nghệ tại Phoenix (bang Arizona, Mỹ), ông cho rằng nguồn nhân lực là “chìa khóa” để thu hút các ngành AI, bán dẫn và sản xuất tiên tiến. Theo ông, Việt Nam cần tăng cường liên kết giữa DN với các trường đại học, đồng thời có cơ chế đồng hành cùng nhà đầu tư từ giai đoạn tìm hiểu cơ hội đến khi triển khai dự án.

Đồng quan điểm, bà An Chen, Phó Chủ tịch phụ trách Công nghệ của Qualcomm, đánh giá Việt Nam có nhiều kỹ sư và nhà nghiên cứu tiềm năng, nhất là trong lĩnh vực AI. Tuy nhiên, nhân lực trình độ cao, đặc biệt là các chuyên gia có học vị tiến sĩ và năng lực nghiên cứu chuyên sâu, vẫn còn thiếu.

“Việt Nam cần có cơ chế đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia, nhà khoa học và du học sinh trở về làm việc. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục về giấy phép lao động và các quy định dành cho chuyên gia nước ngoài”, bà An Chen nói.

Bên cạnh nhân lực, chính sách cũng là một mảnh ghép quan trọng của hệ sinh thái. Ông Tùng Bạch, Chủ tịch Ascenx Technologies, lưu ý Việt Nam không nên chỉ tập trung thu hút các tập đoàn lớn mà cần tạo điều kiện để DN vừa và nhỏ tham gia chuỗi cung ứng công nghệ cao. 

Theo ông, các chính sách ưu đãi đầu tư, thuế thu nhập DN và thuế thu nhập cá nhân cần được thiết kế theo hướng khuyến khích nhiều thành phần doanh nghiệp cùng phát triển. Đồng thời, môi trường đầu tư phải ổn định, minh bạch và dễ tiếp cận. 

Ông Bạch tin rằng với chiến lược dài hạn và chính sách nhất quán, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng hệ sinh thái công nghệ và bán dẫn tương tự Singapore hay Malaysia.

Không chỉ cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh, Việt Nam cũng phải lựa chọn hướng đi phù hợp trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Ts. James Kang (Đại học RMIT), chỉ rõ Việt Nam không nhất thiết phải chạy đua xây dựng những mô hình AI lớn nhất thế giới. Điều quan trọng hơn là phát triển năng lực AI chuyên biệt để giải quyết các bài toán của quốc gia và DN, qua đó tạo lợi thế cạnh tranh riêng. 

Vị chuyên gia này cũng gợi mở AI vật lý (Physical AI) - lĩnh vực kết hợp giữa AI, robot và phần cứng thông minh - có thể trở thành cơ hội phát triển mới của Việt Nam. Nếu tận dụng tốt các quan hệ hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ toàn cầu, Việt Nam không chỉ tham gia sản xuất mà còn có thể từng bước mở rộng sang nghiên cứu, thiết kế và phát triển công nghệ lõi.

“Luật chơi” hút vốn đã thay đổi. Các tập đoàn công nghệ không còn tìm nơi chỉ có ưu đãi, mà hướng đến những hệ sinh thái đủ mạnh về hạ tầng, nhân lực, R&D và thể chế. Từ những bước đi của Tp.HCM, bài toán cho Việt Nam cũng đã rõ. Đó là muốn đón làn sóng đầu tư công nghệ mới, không thể chỉ cạnh tranh bằng ưu đãi mà phải cạnh tranh bằng chất lượng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

                                                                                 Thế Vinh