Theo Tổng cục Hải quan, năm 2016, xuất khẩu nông – thủy sản tăng trưởng tốt ở hầu hết các nhóm hàng, ngoại trừ gạo, sắn và các sản phẩm từ sắn, đạt 22,18 tỷ USD, tăng 7,7% tương ứng tăng 1,58 tỷ USD so với năm trước. Trị giá xuất khẩu nhóm hàng này chiếm 12,6% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.

Bài học từ gạo và sắn

Với mặt hàng điều, kim ngạch xuất khẩu năm 2016 đã vượt qua mặt hàng gạo, vươn lên vị trí thứ ba trong nhóm hàng nông – thủy sản với trị giá xuất khẩu đạt 2,84 tỷ USD, tăng 18,5% so với năm trước.

Tuy nhiên, nhập khẩu mặt hàng này trong năm 2016 cũng vượt mức 1 tỷ USD, trong đó nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất xuất khẩu khá cao, chiếm 90% tổng kim ngạch nhập khẩu của hạt điều.

Bên cạnh đó, xuất khẩu rau quả cũng đạt được tốc độ tăng cao nhất trong nhóm hàng này với mức tăng 33,6% (kim ngạch đạt 2,46 tỷ USD).

Theo đánh giá, Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ, ASEAN và Nhật Bản là những thị trường chính nhập khẩu hàng nông – thủy sản từ Việt Nam trong năm 2016. Xuất khẩu hàng nông – lâm – thủy sản sang các thị trường này chiếm tỷ trọng lần lượt là 25,1%, 17,4%, 15,1%, 8,9% và 6,7%.

Trong đó, kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2016 sang thị trường Trung Quốc tăng mạnh 53%… Dự báo, xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc năm 2017 sẽ tăng trưởng khoảng 30% và lần đầu gia nhập vào nhóm thị trường “tỷ đô” cùng với Mỹ, EU, Nhật Bản.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, Trung Quốc là thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam nhưng thị trường này cũng đầy rủi ro và thách thức. Kinh nghiệm dễ nhận thấy nhất là mặt hàng gạo và sắn trong năm 2016. Trong năm qua, Trung Quốc là đối tác lớn nhất nhập khẩu gạo của Việt Nam với 1,74 triệu tấn, giảm 17,5% so với năm 2015.

Nguyên nhân là do Trung Quốc đã đưa ra những chính sách về kiểm dịch mới, đặc biệt Nghị định thư về xuất khẩu gạo và cám gạo giữa Việt Nam và Trung Quốc cho thấy đây không còn là thị trường dễ tính nữa.

Còn với trường hợp sắn, mặc dù xuất khẩu sắn sang thị trường Trung Quốc chiếm 85% thị trường xuất khẩu nhưng từ giữa tháng 6/2016 đến nay, Trung Quốc đã đóng nhiều cửa xuất khẩu tiểu ngạch.

Trung Quốc là thị trường không ổn định, nhiều rủi ro, đầy thách thức nhưng vì nhu cầu tiêu thụ và nhập khẩu lớn nên vẫn là thị trường có sức hút lớn

Thấy cơ trong nguy

Theo ông Trương Đình Hòe, Tổng Thư ký Hiệp hội Thủy sản Việt Nam (VASEP), từ mặt hàng thủy sản xuất khẩu sang Trung Quốc đang cho thấy đây là thị trường không ổn định, nhiều rủi ro, đầy thách thức nhưng vì nhu cầu tiêu thụ và nhập khẩu lớn nên vẫn là thị trường có sức hút lớn.

Bằng chứng là thời gian qua, cách Trung Quốc thu mua thủy sản gây nên sự rối loạn thị trường theo hướng tiêu cực. Cụ thể, đối với cá tra, có thời điểm, họ tập trung mua cá tra cỡ lớn 1,2 – 1,3 kg/con, nhưng loại này ở ta không có nhiều. Nhưng sau đó, họ lại mua cá cỡ nhỏ chỉ 300 gram/con. Do đó, các doanh nghiệp (DN) Việt Nam cần quan tâm đến cách mua hàng của DN Trung Quốc để tránh tác động về sau.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cho rằng Nhà nước cần có chính sách đánh thuế đối với các DN nước ngoài mua nông – thủy sản tại Việt Nam. Đồng thời, cần đưa ra yêu cầu kiểm soát hàng xuất khẩu sang Trung Quốc để tránh tình trạng lợi dụng sự giao thương này buôn bán hàng hóa không đạt chất lượng, tạo sự cạnh tranh không lành mạnh với các DN làm ăn chân chính cũng như tránh những tác động tiêu cực ngược trở lại.

Tuy nhiên, ở một phía cạnh khác, ông Trương Đình Hòe cho rằng mặc dù là thị trường không ổn định, nhiều rủi ro, nhưng do nhu cầu tiêu thụ và nhập khẩu thủy sản của Trung Quốc có xu hướng tăng mạnh nên thị trường này vẫn có sức hút lớn đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

Đặc biệt, xu hướng tiêu dùng tôm của thị trường Trung Quốc ngày càng gia tăng khi thu nhập của người dân Trung Quốc tăng mạnh, trong khi năng lực sản xuất trong nước chững lại thì việc gia tăng nhập khẩu tôm vẫn là xu hướng thị trường những năm tới.

Ông Hòe dự báo, với tốc độ gia tăng hiện nay, dự báo xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam sang Trung Quốc sẽ vượt mốc 1 tỷ USD trong năm 2017.

Ngoài ra, năm 2016, Trung Quốc vẫn tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam với tổng trị giá hàng hóa trao đổi tới 71,9 tỷ USD, tăng 8,8% so với năm 2015.

Trong đó, xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Trung Quốc đạt 21,95 tỷ USD, tăng 32,5% so với năm trước. Đây cũng là thị trường đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất trong những thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam.

Do đó, đặt “bài toán thoát Trung” khi xuất khẩu sang thị trường này là điều khá khó khăn. Vậy nên, không còn cách nào khác để tránh rủi ro, các DN cần phải cẩn trọng trong các thương vụ làm ăn, nâng cao chất lượng sản phẩm, tiếp cận xuất khẩu qua đường chính ngạch bởi bên cạnh những rủi ro còn có không ít cơ hội.

Thy Lê