Tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và khu vực miền núi, mô hình sản xuất trước đây mang nặng tính tự cung tự cấp. Người phụ nữ dù là lực lượng lao động chính trên đồng ruộng, nương rẫy nhưng ít khi có cơ hội tham gia vào các quyết định kinh tế lớn của gia đình hay cộng đồng. Sự ra đời của các HTX kiểu mới do chính phụ nữ DTTS sáng lập, nắm giữ vai trò trong Hội đồng quản trị và Ban Giám đốc đã và đang thay đổi tận gốc rễ thực trạng này.

Phụ nữ quản trị và điều hành kinh doanh

Tiêu biểu tại Lào Cai, mô hình HTX Nông Lâm nghiệp Vạn An do chị Ngân Thị Trang làm Giám đốc đã thể hiện tư duy quản trị kinh doanh sắc bén. Nhận thấy cây lúa truyền thống chỉ mang lại thu nhập bấp bênh khoảng 1 triệu đồng/vụ trên mỗi 1.000 m², chị Trang đã cùng HTX mạnh dạn chuyển đổi sang mô hình liên kết trồng hoa cúc và hoa hồng làm trà thảo mộc hữu cơ.

Nhờ sự đồng hành từ Sáng kiến “Trà thảo mộc bản địa, xanh hóa sinh kế cho phụ nữ Khánh Yên” do Liên minh HTX tỉnh Lào Cai khởi động, chị Trang đã đứng ra tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật ươm giống, thu hái và sơ chế cho chị em thành viên. Việc tự chủ điều hành vùng nguyên liệu hơn 3 ha với sự tham gia của hơn 50 hộ dân (trong đó 90% là phụ nữ) đã giúp nâng giá trị thu nhập trên cùng một diện tích cao gấp 4 đến 5 lần so với trồng lúa.

Quan trọng hơn cả giá trị kinh tế là sự thay đổi về vị thế. Như chị Ngân Thị Trang từng khẳng định: "Trước đây, các quyết định về sản xuất và kinh tế gia đình thường dựa vào nam giới. Còn bây giờ, chị em có tiếng nói hơn khi trực tiếp nắm kỹ thuật và tạo ra thu nhập".

Cũng tại Lào Cai, câu chuyện của HTX Chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương là minh chứng rõ nét cho năng lực quản trị và tư duy thị trường sắc bén của người phụ nữ vùng cao. Thành lập từ năm 2022, HTX Đoàn Lương đã nhanh chóng trở thành cầu nối tiêu thụ nông - lâm sản uy tín, tích cực hưởng ứng Cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”.

Nhận thấy quả táo mèo (sơn tra) – loại quả đặc sản gắn liền với đời sống đồng bào Mông vùng cao thường xuyên rơi vào cảnh “được mùa mất giá” hoặc bán thô bị thương lái ép giá, chị Đoàn Thị Lương, Giám đốc HTX đã quyết định đầu tư công nghệ chế biến sâu.  Chị và các thành viên liên kết thu mua nông sản, mật ong rừng và quả táo mèo tươi của bà con DTTS, ứng dụng khoa học kỹ thuật để sản xuất giấm táo mèo hữu cơ, táo mèo sấy, trà thảo mộc cùng các mặt hàng đặc sản gác bếp. Việc tự chủ quản trị, hoàn thiện bao bì và đăng ký chuẩn OCOP, chị đã giúp HTX Đoàn Lương đưa đặc sản Tây Bắc vươn xa tới các kênh phân phối hiện đại, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng chục hộ liên kết.

Tri thức trẻ và tư duy xanh

Không dừng lại ở kinh nghiệm truyền thống của các thế hệ đi trước, làn sóng chuyển đổi số và tư duy kinh tế tuần hoàn đang được lực lượng trẻ thổi vào các HTX ở vùng đồng bào DTTS. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa với tư duy kinh tế hiện đại của thế hệ trẻ đã tạo nên những mô hình kinh doanh độc đáo, đạt tiêu chuẩn của thị trường khắt khe.

Một ví dụ điển hình là câu chuyện của chị Sài Thị Bích Huế – phụ nữ dân tộc Phù Lá tại Bắc Hà (Lào Cai). Năm 2021, chị Huế cùng 6 đoàn viên thanh niên đã đứng ra thành lập HTX Quang Tom. Thay vì bán nông sản thô bị thương lái ép giá, chị Huế quyết định đầu tư chế biến sâu, xây dựng thành công 2 sản phẩm OCOP  gồm mận Tam Hoa sấy dẻo và trà Shan tuyết cổ thụ. HTX đã thiết lập chuỗi liên kết bền vững với các hộ dân trồng chè tạiđịa phương, hướng dẫn bà con quy trình canh tác hữu cơ. Tư duy quản trị bài bản của chị đã giúp HTX Quang Tom vừa bảo tồn được diện tích chè cổ thụ quý giá, vừa đảm bảo đầu ra ổn định cho bà con đồng bào DTTS ở địa phương.

Sự sáng tạo trong quản trị HTX còn vượt ra ngoài phạm vi địa giới hành chính thông thường thông qua các mô hình kết nối liên thế hệ và liên vùng. Tại khu vực Yên Xuân dưới chân núi Vua Bà (Hà Nội), có đông đồng bào Mường-Tày, mô hình HTX Embera ra đời từ sự khởi tạo của nhóm học sinh nữ Trung học Maya School đã mở ra một cách làm hoàn toàn mới. Nhận thấy cây Thành ngạnh – loài thảo mộc quý của vùng núi Vua Bà đang bị chặt bỏ dần để trồng keo, nhóm học sinh đã nghiên cứu và khởi xướng dự án sản xuất sữa tắm từ lá thành ngạnh.

Điều đặc biệt của dự án này nằm ở mô hình chuyển giao quản trị: Nhóm học sinh đảm nhận khâu nghiên cứu phát triển sản phẩm (R&D), xây dựng thương hiệu, kiểm định chất lượng và kết nối các kênh phân phối B2B, B2C; sau đó chuyển giao toàn bộ quy trình vận hành, sản xuất và quản trị doanh nghiệp cho 5 phụ nữ người Mường và người Tày tại địa phương trực tiếp làm chủ.

Mô hình này không chỉ giúp thương mại hóa thành công loài cây bản địa lần đầu tiên xuất hiện dưới dạng sữa tắm trên thị trường, mà còn gắn liền với triết lý sản xuất xanh. Toàn bộ quy trình ưu tiên sử dụng nguyên liệu tại chỗ, chai thủy tinh và túi refill để giảm thiểu phát thải carbon. Việc tạo sinh kế bền vững tại chỗ giúp phụ nữ Mường, Tày thoát khỏi vòng xoáy lao động thời vụ bấp bênh, từ đó có điều kiện tái đầu tư cho giáo dục con cái và chủ động trong cuộc sống.

Giải quyết việc làm tại chỗ

Có thể khẳng định, sự vươn lên của phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ DTTS trong vai trò quản trị HTX không chỉ dừng lại ở những con số tăng trưởng doanh thu hay số lượng sản phẩm OCOP được công nhận. Ý nghĩa sâu xa hơn của làn sóng này nằm ở sự thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội tại các vùng nông thôn, miền núi, mà nổi bật nhất chính là khả năng chuyển dịch từ mô hình sản xuất thô sang chuỗi giá trị chế biến sâu, trực tiếp hình thành lực lượng lao động nông thôn có sinh kế bền vững ngay trên chính quê hương mình.

Thay vì để người dân rơi vào tình trạng "được mùa mất giá" hay phải ly hương đi làm thuê tự do ở các thành phố lớn đầy rủi ro, các HTX đã tổ chức lại quy trình lao động theo hướng chuyên môn hóa. Thông qua việc mở rộng vùng nguyên liệu, các HTX này đã tạo công ăn việc làm thường xuyên cho phụ nữ trung niên, người yếu thế và lao động không thể đi xa. Các công việc từ khâu ươm giống, chăm sóc, thu hái đúng kỹ thuật đến phân loại nông sản đều được tính công lao động minh bạch, mang lại nguồn thu nhập ổn định theo ngày hoặc theo sản phẩm.

Bên cạnh đó, nhờ đầu tư máy móc sơ chế, công nghệ sấy khô, chiết xuất và đóng gói bao bì đạt chuẩn OCOP, các HTX như Đoàn Lương, Quang Tom hay Vạn An đã biến những nông dân thuần túy thành các kỹ thuật viên vận hành xưởng chế biến. Việc này không chỉ gia tăng giá trị sản phẩm lên gấp nhiều lần mà còn tạo ra khối lượng công việc quanh năm, xóa bỏ hoàn toàn tính chất thất nghiệp mùa vụ vốn tồn tại dai dẳng ở vùng cao. Đồng thời, thông qua các hình thức trả lương theo năng lực, chia sẻ lợi nhuận thành viên và bảo đảm giá thu mua nông sản cao hơn thị trường, các nữ lãnh đạo HTX đã thuyết phục được lực lượng thanh niên, đặc biệt là phụ nữ trẻ đồng bào Mường, Tày, Phù Lá, Dao yên tâm ở lại lập nghiệp và từng bước làm chủ quy trình sản xuất tại địa phương.

Theo đánh giá của các nhà chuyên môn, khi người phụ nữ tự chủ về kinh tế và tạo ra dòng tiền ổn định cho cộng đồng, họ không chỉ thoát khỏi nghèo đói mà còn chủ động bảo vệ môi trường sinh thái, gìn giữ các loài thảo mộc quý và tri thức dân gian đang có nguy cơ mai một. Thu nhập ổn định giúp họ có tiếng nói bình đẳng trong gia đình, có điều kiện chăm sóc sức khỏe và đảm bảo tương lai học vấn cho con em mình.

Từ những tổ nhóm sản xuất nhỏ lẻ, sự ra đời của các HTX do phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ DTTS trực tiếp quản trị đã và đang chứng minh rằng: Tri thức bản địa khi được tiếp sức bởi tư duy quản trị hiện đại, tinh thần tự lực của người phụ nữ và mô hình tạo việc làm tại chỗ sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ nhất, mở ra con đường phát triển bền vững và bao trùm cho toàn cộng đồng.

Tùng Lâm