Xã Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang có hơn 95% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Mông, Pà Thẻn. Tại đây, nghề dệt thổ cẩm truyền thống từ lâu không chỉ là công việc hằng ngày mà còn lưu giữ không gian văn hóa, trình độ thẩm mỹ và tri thức dân gian qua nhiều thế hệ.

Đánh thức tiềm năng thổ cẩm

Tuy nhiên, trong thời gian dài, việc sản xuất chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình, và mang tính tự cung tự cấp. Các sản phẩm thổ cẩm làm ra chủ yếu phục vụ sinh hoạt hoặc làm của hồi môn, chưa tạo ra giá trị hàng hóa thực sự trên thị trường.

Để thoát khỏi tình trạng sản xuất manh mún, các nhóm hộ cùng sở thích đã chủ động liên kết chia sẻ kinh nghiệm, gom nguyên liệu và duy trì tay nghề. Bước chuyển biến mang tính quyết định là khi tổ nhóm này chính thức nâng cấp thành HTX Thổ cẩm Lâm Bình vào năm 2021 với 30 thành viên ban đầu là phụ nữ các dân tộc Tày, Dao. Việc có pháp nhân chính thức đã mở ra bước ngoặt lớn cho người dân địa phương.

HTX đã linh hoạt chia thành các tổ nhóm chuyên môn hóa theo địa bàn các xã: nhóm dệt chăn khăn; nhóm thêu; nhóm may và thiết kế; nhóm truyền dạy nghề và nhóm quảng bá trên nền tảng số. Mô hình "người biết nghề truyền dạy người chưa biết" được triển khai bài bản, giúp tri thức truyền thống được trao truyền tự nhiên cho thế hệ trẻ.

Từ chỗ chỉ làm đồ sinh hoạt truyền thống, HTX đã cải tiến mẫu mã, phát triển chuỗi quà tặng du lịch đa dạng như túi xách, ví cầm tay, balo, phụ kiện điện thoại, áo khoác cách điệu. Nhờ sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và Liên minh HTX tỉnh Tuyên Quang trong xúc tiến thương mại, sản phẩm thổ cẩm Lâm Bình xuất hiện tại các hội chợ lớn, trở thành mặt hàng lưu niệm phục vụ đắc lực cho các làng du lịch cộng đồng tại Na Hang và Lâm Bình.

Đến nay, HTX được đánh giá cao trong việc đánh thức tiềm năng thổ cẩm địa phương, vừa tạo ra sản phẩm du khách ưa chuộng, vừa giải quyết việc làm phù hợp với sức lao động của chị em phụ nữ mọi lứa tuổi ngay tại quê hương.

Biến cây "giữ nhà" thành sản phẩm OCOP

Nếu câu chuyện tại Lâm Bình là lời giải cho việc thương mại hóa sản phẩm văn hóa, thì tại vùng đất Bắc Ninh, hành trình đi lên từ tổ liên kết của HTX Sâm Nam núi Dành lại là minh chứng rõ nét cho tư duy biến cây trồng bản địa thành chuỗi nông sản hàng hóa quy mô lớn.

Cây sâm Nam núi Dành từng một thời chỉ được người dân xã Phúc Hoà trồng rải rác quanh vườn làm cây "giữ nhà", chữa cảm ho thông thường. Tốt nghiệp ngành Khuyến nông - Phát triển nông thôn (Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) và từng làm cán bộ nông nghiệp địa phương, chị Nguyễn Thị Kim Dung (sinh năm 1986) đã nhận ra giá trị dược liệu quý giá của loài cây này. Phân tích của Viện Di truyền Nông nghiệp cho thấy sâm Nam núi Dành có hàm lượng saponin tương đương sâm Hàn Quốc, trong khi giá thành phù hợp với đại đa số người tiêu dùng nội địa.

Ban đầu, chị Dung vận động một vài hộ dân thành lập nhóm liên kết trồng thử nghiệm. Đến năm 2020, nhận thấy tiềm năng thị trường và được sự khích lệ từ định hướng địa phương, chị quy tụ 17 thành viên thành lập HTX.

Trải qua những ngày đầu đối mặt với sự hoài nghi của thị trường, chị Nguyễn Thị Kim Dung cùng các thành viên đã chủ động chuẩn hóa quy trình canh tác, xin cấp mã vùng trồng an toàn, áp dụng chứng nhận VietGAP, hữu cơ và gắn mã QR truy xuất nguồn gốc. Nhờ đó, sản phẩm của HTX đã thuận lợi đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh vào năm 2022 và được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý "Núi Dành".

Không dừng lại ở việc bán củ tươi hay hoa sâm thô, HTX đầu tư hệ thống máy móc chế biến sâu các dòng sản phẩm tiện dụng như trà nụ hoa sâm, rượu sâm, cao bổ gan. Đồng thời, đơn vị tận dụng lợi thế du lịch tâm linh - sinh thái tại đỉnh núi Dành để đón các đoàn khách hành hương trải nghiệm thực tế vùng trồng, tạo kênh tiêu thụ tại chỗ đầy hiệu quả.

Đến nay, HTX Sâm Nam núi Dành đã mở rộng quy mô, tạo việc làm ổn định cho 150 lao động thường xuyên và từ 300 - 500 lao động thời vụ với mức thu nhập 300.000 - 400.000 đồng/ngày. Đối với hộ phụ nữ nghèo thiếu vốn, HTX áp dụng chính sách ứng trước cây giống trả chậm và bao tiêu đầu ra, giúp hàng trăm gia đình đạt thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

Tạo sinh kế, thúc đẩy giảm nghèo

Thực tiễn từ các HTX đi lên từ tổ nhóm phụ nữ cho thấy, sự chuyển đổi mô hình không đơn thuần là thay đổi tên gọi pháp lý, mà là cuộc cách mạng về tư duy quản trị, quy chuẩn sản xuất và năng lực tiếp cận thị trường.

Sự khác biệt giữa hai giai đoạn thể hiện rất rõ nét. Mô hình tổ nhóm liên kết ban đầu mang tính nhỏ lẻ, tự phát, không có con dấu hay tài khoản riêng. Khi nâng cấp thành HTX hoàn thiện, đơn vị có đầy đủ pháp nhân, áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, Organic hay ISO và đưa công nghệ vào sản xuất. Sản phẩm chuyển từ dạng bán thô sang có nhãn hiệu, mã QR và đạt chứng nhận OCOP. Thị trường tiêu thụ mở rộng từ phụ thuộc thương lái nội vùng sang phủ sóng tại chuỗi siêu thị, sàn thương mại điện tử, điểm du lịch và hướng tới xuất khẩu. Động lực sinh kế nhờ đó chuyển từ thu nhập bấp bênh lúc nhàn rỗi sang công việc thường xuyên, ổn định.

Cơ chế giảm nghèo bền vững của những mô hình HTX này được vận hành thông qua việc thương mại hóa thời gian nhàn rỗi của lao động nhàn rỗi, đồng thời thúc đẩy giảm nghèo đa chiều cho hộ dân bằng chính sách ứng trước vật tư đầu vào và cam kết thu mua đầu ra với giá ổn định. Thông qua việc đa dạng hóa nguồn thu từ chế biến sâu và dịch vụ du lịch trải nghiệm, cùng sự đồng hành từ cấp ủy, chính quyền địa phương, ngành nông nghiệp và Liên minh HTX tỉnh trong việc hỗ trợ máy móc, đào tạo quản lý và kết nối nguồn vốn ưu đãi, các HTX đã tạo nên bệ đỡ vững chắc giúp hộ nghèo chủ động vươn lên thoát nghèo bền vững.

Dù vậy, hành trình khẳng định vị thế vẫn còn những vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ. Tại HTX Thổ cẩm Lâm Bình, đầu ra đôi lúc chưa ổn định, mẫu mã chưa kịp thay đổi theo xu hướng giới trẻ. Chị Hoàng Thị Kim, thành viên HTX bày tỏ mong muốn tiếp tục được hỗ trợ sâu về thiết kế mẫu mã hiện đại, tính ứng dụng cao và kết nối tiêu thụ trên các sàn thương mại điện tử.

Ở góc độ quản trị, Giám đốc HTX Sâm Nam núi Dành Nguyễn Thị Kim Dung nhấn mạnh năng lực đội ngũ quản lý giữ vai trò quyết định. Các thành viên cần được đào tạo bài bản về quản trị kinh doanh, tài chính và xây dựng thương hiệu. Chất lượng sản phẩm là nền móng, nhưng tư duy thị trường mới là đòn bẩy giúp HTX đi đường dài trên 3 trụ cột: chuẩn hóa vùng nguyên liệu, đẩy mạnh chế biến sâu và chủ động chuyển đổi số gắn với du lịch bản địa.

Có thể khẳng định, chuyển đổi từ tổ nhóm tự phát lên HTX hoạt động bài bản là bước đi hoàn toàn đúng đắn. Việc tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ dài hơi về đất đai, tín dụng, công nghệ và xúc tiến thương mại sẽ là cú hích cần thiết để các HTX khởi nghiệp từ tài nguyên bản địa vươn xa, đóng góp tích cực vào chương trình giảm nghèo bền vững.

Tùng Lâm