Theo số liệu thống kê, nếu như trong tháng 2/2016, các doanh nghiệp (DN) xuất khẩu (XK) khoảng 50.500 tấn nếp, thì trong tháng 2/2017 đạt 74.000 tấn, tức tăng 23.500 tấn so với cùng kỳ năm ngoái. Trong đó, tổng khối lượng gạo nếp XK sang Trung Quốc trong tháng 2/2017 đạt 67.000 tấn, tăng trên 26.000 tấn so với cùng kỳ năm ngoái.

90% là xuất khẩu sang Trung Quốc

Đặc biệt, bước sang tháng 3/2017, tổng khối lượng gạo nếp XK đạt 161.000 tấn, tăng 43.000 tấn so với cùng kỳ năm ngoái và tăng 87.000 tấn so với tháng trước đó. Trong đó XK sang Trung Quốc đạt 149.000 tấn, tăng 35.000 tấn so với cùng kỳ năm ngoái và tăng 82.000 tấn so với trước đó.

Mới đây nhất, XK gạo nếp tháng 4/2017 đạt 155.000 tấn, giảm nhẹ so với trước, trong đó đi Trung Quốc 148.000 tấn.
Trước đó, theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), XK gạo nếp năm 2016 đạt tới 1,02 triệu tấn, chiếm 20,9% tỷ trọng XK của toàn ngành và tăng trên 96% so với năm 2015. Gạo nếp là 1 trong 2 chủng loại gạo có tốc độ tăng trưởng XK duy nhất trong năm 2016.

“Đây cũng là mức tăng trưởng kỷ lục của nếp trong những năm qua. Đặc biệt, trong đó XK gạo nếp gia tăng chủ yếu do nhu cầu lớn từ thị trường Trung Quốc, chiếm đến 90% lượng nếp XK”, VFA cho biết.

Xét về mặt bằng giá, ước tính giá gạo nếp XK bình quân trong năm 2016 tăng 700 đồng/kg. Giá gạo nếp XK bình quân trong năm 2016 cũng tăng 36 USD/tấn.

Nhận thấy nhu cầu lớn này, nhiều nông dân đã mở rộng diện tích gieo trồng. Theo ông Huỳnh Thế Năng, Chủ tịch VFA, riêng vụ Đông Xuân 2016 - 2017, đã có 146.000 ha diện tích lúa nếp được gieo trồng, sản lượng nếp hàng hóa ước đạt khoảng 600.000 tấn. Dự kiến cả nước năm 2017, diện tích gieo trồng nếp có thể lên đến 356.000 ha, đạt sản lượng khoảng 1,2 - 1,3 triệu tấn, tăng 20 - 30% so với năm 2016.

Trước thực trạng này, ông Nguyễn Thanh Phong - Giám đốc DN Vạn Lợi (Tiền Giang), đánh giá do việc tiêu thụ gạo nếp phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thị trường Trung Quốc, nên yếu tố rủi ro trong việc mua bán là rất cao.

Theo ông Phong, chỉ cần thị trường Trung Quốc ngưng nhập, hay có biến động gì đó, thì chắc chắn giá nếp sẽ rớt xuống, hoặc lập tức chao đảo theo ngay.

Lo nhiều hơn mừng, khi Trung Quốc tăng NK gạo nếp Việt

Không dễ “ăn”

Theo bà Đặng Thị Liên - Tổng Giám đốc công ty TNHH Lương thực thực phẩm Long An, sở dĩ thời gian gần đây XK gạo nếp sang Trung Quốc gia tăng là do nước này có nền ẩm thực khá phong phú, gạo nếp có thể chế biến thành nhiều loại thực phẩm khác nhau.

“Mặc dù Trung Quốc là thị trường tiêu thụ tốt. Sản phẩm gạo nếp của Việt Nam ít có đối thủ cạnh tranh, nhưng sẽ là rủi ro khi cung vượt cầu. Bên cạnh đó, việc giới hạn chỉ 22 DN được phép XK qua thị trường này và kèm theo yêu cầu khắt khe về vấn đề an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc sẽ khiến XK gạo gặp nhiều khó khăn”, bà Liên nhận định.

Là 1 trong 22 DN đủ tiêu chuẩn XK gạo sang Trung Quốc, nhưng ông Lý Thái Hưng - công ty TNHH Hưng Cúc, chia sẻ: Trước kia, khi mà chưa được cấp phép XK gạo chính ngạch sang Trung Quốc, DN gặp nhiều khó khăn từ thị trường “lúc mưa lúc nắng” này. Trong giai đoạn từ năm 2014 - 2016, XK gạo của DN rất khó khăn, chỉ đạt con số 5.000 - 6.000 tấn, trong khi năng lực sản xuất, chế biến 100.000 tấn.

“Tôi cho rằng hiện nay, Trung Quốc NK gạo của Việt Nam, nhưng họ có những hàng rào kỹ thuật lớn, khiến DN lao đao”, ông Hưng nói.

Ông Hưng ví dụ như Trung Quốc quy định chiều dài hạt 6mm trở xuống là hạt tròn, từ 6mm trở lên là hạt dài, nếu hạt tròn thì thuế 30% nhưng hạt dài thuế lại được áp ở mức 60%. Dẫn tới, đối tác Trung Quốc nhập nhiều gạo nếp vì nó nằm ngoài quota, thuế suất chỉ có 30%.

Ông Phạm Quang Diệu - công ty Phân tích và Dự báo thị trường Việt Nam, cho rằng trong XK tiểu ngạch với Trung Quốc nếu chúng ta không có được công cụ chính sách thật hiệu quả thì sẽ tiếp tục gặp rủi ro, gây ra sự ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long.

Hiện nay, Trung Quốc gia tăng NK gạo nếp Việt Nam, mỗi lần XK hàng triệu tấn, khiến các thương nhân tại Long An băn khoăn không biết lấy đâu ra nếp để xuất. Theo thống kê, nếu như năm 2010, Trung Quốc chỉ nhập 5% gạo nếp của Việt Nam, thì năm 2016, nước này đẩy mạnh nhập loại này tăng lên 43% trong lượng gạo mà nước này NK từ Việt Nam.

Hiện nay thị trường Trung Quốc đang ngày càng siết chặt chất lượng sản phẩm. Người tiêu dùng Trung Quốc không còn dễ tính. Họ đã có những đòi hỏi về gạo chất lượng, gạo sạch hơn. Vậy liệu gạo nếp Việt Nam có đáp ứng được tiêu chí này hay không? Nếu không, trong tương lai không xa, gạo nếp sẽ lại vướng vào vòng luẩn quẩn, bế tắc đầu ra như nhiều mặt hàng nông sản hiện nay.

Thy Lê