Nhìn lại giai đoạn 2021–2025, công tác điều hành chính sách phát triển nông thôn và giảm nghèo phải gánh vác cùng lúc nhiều hệ thống văn bản hướng dẫn làm tăng chi phí tuân thủ của chính quyền cơ sở, đồng thời làm giảm hiệu quả chi tiêu công.

Lợi thế kinh tế của chính sách tích hợp

Quyết định hợp nhất các chương trình trong giai đoạn 2026–2030 tạo ra một chỉnh thể chính sách thống nhất. Theo đánh giá từ Văn phòng Điều phối Trung ương, sự lồng ghép quy mô lớn này không đơn thuần là sự cộng gộp cơ học về mặt vốn hay dự án, mà là sự tái thiết kế tư duy phát triển. Tích hợp giúp tạo lập một "hành lang phát triển" liên tục và xuyên suốt, đi từ việc giải quyết các "điểm lõi nghèo", các thôn, xã đặc biệt khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), nâng cấp lên thành xã đạt chuẩn nông thôn mới (NTM), NTM hiện đại và tiến tới các tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ xây dựng NTM.

Mục tiêu của việc hợp nhất các chương trình MTQG nhằm hướng đến năm 2030, thu nhập bình quân người dân cả nước tăng 2,5 - 3 lần; vùng đồng bào DTTS&MN đạt bằng 1/2 bình quân cả nước. Tỷ lệ nghèo đa chiều giảm bình quân cả nước từ 1 - 1,5%/năm. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào DTTS&MN giảm xuống dưới 10%; cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn vùng đồng bào DTTS&MN.

Đánh giá về tính vi mô của chính sách tích hợp, bà Lường Thị Hương, thành viên HTX Dịch vụ và Sản xuất nông nghiệp Đồng Mỏ (Lạng Sơn), cho biết trước đây, HTX muốn xin hỗ trợ máy móc chế biến thì thuộc Chương trình DTTS&MN, nhưng muốn làm nhà kho hay chứng nhận OCOP lại thuộc Chương trình NTM. Việc nộp hai đến ba bộ hồ sơ ở các phòng ban khác nhau mất rất nhiều thời gian. Giờ đây, khi các chương trình tích hợp làm một, HTX chỉ cần trình một phương án sản xuất kinh doanh tổng thể là có thể giải quyết liên hoàn từ khâu hạ tầng, nguyên liệu đến tiêu thụ.

Thước đo thực chất

Điểm mới căn bản và là hạt nhân của chính sách giảm nghèo giai đoạn 2026–2030 nằm ở hệ thống quy định và công cụ đo lường nghèo đa chiều. Theo đánh giá từ Văn phòng Điều phối Trung ương, khác với cách tiếp cận đơn chiều dựa trên thu nhập trước đây, hoặc chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn cũ vốn bắt đầu bộc lộ hạn chế khi mức sống chung tăng lên, chuẩn nghèo mới giai đoạn 2026–2030 được thể hiện qua Nghị định số 351/2025/NĐ-CP và Thông tư số 25/2026/TT-BNNMT đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe, cập nhật và thực chất hơn.

Theo quy định tại Nghị định số 351/2025/NĐ-CP ngày 30/12/2025 và hướng dẫn tại Thông tư 25/2026/TT-BNNMT, tỷ lệ nghèo đa chiều giai đoạn này bao gồm tổng tỷ lệ hộ nghèo và tỷ lệ hộ cận nghèo. Lộ trình chuyển tiếp được thiết kế kỹ lưỡng khi năm 2026 tiếp tục áp dụng chuẩn nghèo giai đoạn 2022–2025 để đảm bảo tính ổn định, trước khi chính thức vận hành chuẩn nghèo đa chiều mới cho toàn bộ giai đoạn 2027–2030.

Cấu trúc Chuẩn nghèo đa chiều quốc gia giai đoạn 2027–2030 được thiết lập dựa trên hai trụ cột tiêu chí chính.

Trụ cột thứ nhất là tiêu chí thu nhập với điểm quy đổi Đ, cụ thể khu vực nông thôn có thu nhập bình quân đầu người từ 2.200.000 đồng/người/tháng trở xuống (tương đương Đ từ 190 điểm trở xuống) và khu vực đô thị từ 2.800.000 đồng/người/tháng trở xuống (tương đương Đ từ 280 điểm trở xuống).

Trụ cột thứ hai là chiều và chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản với chỉ số thiếu hụt TH, bao gồm 06 chiều là việc làm (gồm chỉ số việc làm và người phụ thuộc), giáo dục (gồm trình độ giáo dục người lớn và tình trạng đi học của trẻ em), thông tin (gồm dịch vụ viễn thông và dịch vụ số cơ bản), y tế (gồm BHYT và dinh dưỡng), nhà ở (gồm diện tích và chất lượng nhà ở), cùng chiều nước sinh hoạt, vệ sinh và môi trường (gồm nguồn nước, nhà tiêu hợp vệ sinh và chỉ số xử lý rác thải).

Dựa trên bộ chỉ số này, việc phân loại hộ gia đình được xác định rõ ràng: Hộ nghèo là hộ có điểm thu nhập Đ từ 190 điểm trở xuống ở nông thôn hoặc từ 280 điểm trở xuống ở đô thị đồng thời thiếu hụt từ 03 chỉ số dịch vụ xã hội cơ bản trở lên. Hộ cận nghèo có điểm thu nhập tương tự nhưng số chỉ số thiếu hụt dưới 03. Các hộ có điểm thu nhập vượt ngưỡng 190 điểm ở nông thôn hoặc 280 điểm ở đô thị được công nhận là hộ thoát nghèo hoặc không thuộc diện nghèo đa chiều.

Đặc biệt, trong việc thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về xã NTM giai đoạn 2026–2030, Thông tư số 14/2026/TT-BNNMT tại Điều 21, 22 Mục 9 đã đưa ra một bước tiến mang tính nhân văn và kỹ thuật rất cao: Bảo lưu và tách biệt nhóm bảo trợ xã hội. Khi tính toán tỷ lệ nghèo đa chiều để xét công nhận xã đạt chuẩn NTM, công thức bắt buộc phải trừ số hộ nghèo và hộ cận nghèo đa chiều không có khả năng lao động ra khỏi tổng số hộ nghèo, sau đó mới chia cho tổng số hộ dân cư trên địa bàn.

Văn phòng Điều phối Trung ương cho rằng việc loại trừ nhóm hộ không có khả năng lao động ra khỏi thước đo thành tích NTM giúp chính quyền cấp xã không rơi vào "bẫy thành tích", phản ánh đúng bản chất nỗ lực phát triển kinh tế sinh kế của địa phương. Nhóm không có khả năng lao động sẽ do chính sách an sinh xã hội và bảo trợ nhà nước chăm lo dài hạn, trong đó nguồn lực của Chương trình MTQG tập trung toàn lực vào nhóm có khả năng lao động để tạo đột phá về sản xuất hàng hóa.

Bà Tẩn Tả Mẩy, Giám đốc HTX Cộng đồng Dao Đỏ (Lào Cai), chia sẻ, việc tách hộ bảo trợ xã hội ra khỏi tiêu chí nghèo NTM giúp địa phương nhìn rõ lực lượng lao động thực tế. HTX dễ dàng phối hợp với xã để tuyển dụng những hộ nghèo còn sức lao động vào làm công nhân trồng dược liệu, gắn liền thu nhập của họ với chuỗi giá trị của HTX. Khi hộ nghèo có việc làm ổn định, họ tự nguyện đăng ký thoát nghèo mà không lo ngại bị 'cắt' hỗ trợ.

Từ minh bạch dữ liệu đến thực thi chính sách

Để khắc phục triệt để tình trạng "nghèo bền vững", Thông tư 25/2026/TT-BNNMT đã pháp lý hóa quy trình rà soát hằng năm thành 05 bước nghiêm ngặt và minh bạch.

Quy trình định kỳ bắt đầu từ Bước 1 với việc lập danh sách hộ cần rà soát trong khoảng thời gian từ ngày 01/9 đến 14/12 hằng năm, bao gồm hộ nghèo, hộ cận nghèo hiện có, hộ có đơn đề nghị và hộ thuộc diện xem xét thoát nghèo.

Tiếp đó, Bước 2 tiến hành rà soát, phân loại hộ gia đình bằng cách sử dụng bộ phiếu rà soát chuẩn để chấm điểm thu nhập Đ và xác định mức thiếu hụt các dịch vụ xã hội. Bước 3 đóng vai trò then chốt khi tổ chức họp dân lấy ý kiến, nơi kết quả rà soát bắt buộc phải đạt tỷ lệ đồng ý từ 50% trở lên của người dân tham dự mới được chuyển sang bước tiếp theo, trường hợp dưới 50% bắt buộc phải tiến hành rà soát lại.

Sau khi đạt sự đồng thuận, Bước 4 thực hiện niêm yết và thông báo công khai danh sách dự kiến trong thời hạn 03 ngày làm việc tại trụ sở UBND xã và nhà văn hóa thôn để tiếp nhận, xử lý ý kiến phản hồi. Cuối cùng, Bước 5 hoàn tất khi Chủ tịch UBND cấp xã ban hành quyết định công nhận và cấp Giấy chứng nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo trước ngày 31/12 hằng năm.

Từ góc độ phân tích chính sách kinh tế, việc chuẩn hóa dữ liệu đầu vào qua 5 bước này là điều kiện tiên quyết để thực hiện phân bổ vốn ngân sách nhà nước. Số liệu rà soát chuẩn xác theo Thông tư 25/2026/TT-BNNMT và số liệu thống kê quốc gia theo Nghị định 94/2022/NĐ-CP sẽ trở thành căn cứ pháp lý để xác định danh mục các xã, thôn đặc biệt khó khăn theo Nghị định 272/2025/NĐ-CP cũng như các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù theo Nghị định 255/2025/NĐ-CP.

Khi cơ sở dữ liệu về nghèo đa chiều được làm sạch và số hóa đồng bộ, dòng vốn đầu tư từ Chương trình MTQG giai đoạn 2026–2030 sẽ rót đúng địa chỉ. Nguồn lực sẽ tập trung trực tiếp vào hạ tầng giao thông kết nối, hạ tầng kỹ thuật số, hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị và thúc đẩy mô hình kinh tế tập thể, HTX tại các vùng lõi nghèo, vùng đồng bào DTTS&MN.

Theo đánh giá của ngành chức năng, sự hợp nhất các chương trình MTQG thành một chương trình tích hợp duy nhất trong giai đoạn 2026–2030 đã thiết lập "hành lang phát triển" liên hoàn. Chính sách mới đang hứa hẹn tạo ra đòn bẩy kinh tế đủ mạnh cho vùng đồng bào DTTS&MN trong phát triển kinh tế hàng hoá theo chuỗi và thúc đẩy giảm nghèo bền vững.

Tùng Lâm