Ninh Bình: Từ gần 1.500 hợp tác xã đến chuỗi giá trị ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số
Với gần 1.500 HTX, Ninh Bình thuộc nhóm địa phương có khu vực kinh tế tập thể lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, phần lớn HTX còn nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, khó thu hút nhân lực trẻ. Tại 5 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, HTX đang góp phần kết nối các hộ sản xuất nhỏ lẻ với chuỗi giá trị.
Trao đổi với VnBusiness, ông Đỗ Xuân Trường, Ủy viên Ban Chấp hành Liên minh HTX Việt Nam khóa VII, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Ninh Bình kỳ vọng đến năm 2030 tỉnh có ít nhất 1–2 HTX nằm trong nhóm mạnh của khu vực, đến năm 2045 có 1–2 HTX trong tốp 300 HTX toàn cầu.
Sau hợp nhất, Ninh Bình có gần 1.500 HTX, đứng thứ hai cả nước về số lượng. Nhưng số lượng lớn có đồng nghĩa với một khu vực kinh tế tập thể mạnh? Đâu là lợi thế thực sự và đâu là điểm nghẽn lớn nhất của các HTX hiện nay?
Việc sáp nhập đơn vị hành chính đã tạo ra một không gian phát triển mới cho tỉnh. Về quy mô, Ninh Bình hiện có gần 1.500 HTX, đứng thứ hai cả nước, trong đó khoảng 70% hoạt động có hiệu quả; có 953 HTX nông nghiệp, 93 Quỹ tín dụng nhân dân, còn lại là HTX phi nông nghiệp. Tỉnh cũng có khoảng 1.181 sản phẩm OCOP, nhiều sản phẩm đạt 4 sao, 5 sao. Nếu tổ chức tốt sản xuất và kết nối thị trường, đây sẽ là nguồn lực rất lớn để HTX phát triển.
Một lợi thế khác là Ninh Bình đang đặt mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030, với các khâu đột phá về thể chế, chuyển đổi số và xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi.
Chúng tôi cũng xác định phải gắn kinh tế tập thể với du lịch. Đưa sản phẩm OCOP vào hệ sinh thái du lịch, kết nối sản phẩm với điểm đến và dịch vụ, sẽ mở thêm đầu ra và nâng giá trị sản phẩm.
Tuy nhiên, thách thức cũng rất rõ. Số HTX thực sự mạnh, có vai trò dẫn dắt còn hạn chế; phần lớn quy mô nhỏ, hoạt động phân tán. Đội ngũ cán bộ nhiều người cao tuổi, trong khi thu hút lao động trẻ có tay nghề rất khó. Chuyển đổi số cũng là điểm nghẽn, khi cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế.
Những điểm nghẽn này thể hiện rõ nhất ở khu vực miền núi, nơi hạ tầng, nhân lực và khả năng tiếp cận thị trường đều khó khăn hơn mặt bằng chung của tỉnh. Đây cũng chính là địa bàn mà chúng tôi xác định phải tập trung hỗ trợ trong giai đoạn tới.
Không gian phát triển của Ninh Bình sau hợp nhất được mở rộng đáng kể. Theo ông, đâu là những lợi thế có thể chuyển hóa trực tiếp thành cơ hội kinh doanh cho HTX, thay vì chỉ dừng ở lợi thế về quy mô địa lý và số lượng?
Nhiệm vụ quan trọng nhất là tham mưu UBND tỉnh xây dựng Đề án hỗ trợ kinh tế tập thể tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2026–2030. Khi được ban hành, đây sẽ là cơ sở để huy động và bố trí nguồn lực hỗ trợ HTX xây dựng mô hình, chuyển đổi số, đào tạo, bồi dưỡng; hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và phát triển sản phẩm OCOP. Trong Đề án, chúng tôi đề xuất dành một phần nguồn lực ưu tiên cho các HTX ở năm xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vì đây là nhóm cần hỗ trợ nhiều nhất nhưng lại khó tiếp cận chính sách nhất.
Tinh thần của Nghị quyết 20 và Luật HTX năm 2023 cần được cụ thể hóa bằng hành động thiết thực. Liên minh HTX tỉnh phối hợp với các sở, ban, ngành để tháo gỡ điểm nghẽn về vốn, cơ chế chính sách và nguồn lực chuyển đổi số.
Chúng tôi đặc biệt quan tâm đào tạo đội ngũ cán bộ HTX, vì không thể xây dựng HTX mạnh nếu năng lực quản trị còn hạn chế. Nội dung tập trung vào quản trị, marketing, dự báo thị trường và ứng dụng công nghệ; đồng thời khuyến khích HTX bán hàng qua sàn thương mại điện tử và các kênh trực tuyến, thay vì chỉ sản xuất rồi chờ thương lái.
Ninh Bình có 5 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Trong Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hợp tác xã được xác định là một công cụ để tổ chức lại sản xuất. Tại Ninh Bình, vai trò đó đang được thể hiện ra sao?
Tỉnh Ninh Bình hiện có 5 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, gồm Nho Quan, Phú Sơn, Cúc Phương, Phú Long và Yên Sơn. Truyền thống yêu nước, đoàn kết, gắn bó cộng đồng của đồng bào dân tộc thiểu số là nền tảng quan trọng góp phần bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn.
Tại các địa phương này, HTX và tổ hợp tác hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực nông nghiệp, dược liệu, chế biến nông sản và dịch vụ. Điều đáng quan tâm không chỉ là số lượng HTX mà còn là khả năng giải quyết những khó khăn trong sản xuất, tiêu thụ nông sản của người dân, nhất là tình trạng sản xuất manh mún, phụ thuộc vào thương lái và thiếu hợp đồng bao tiêu.
Thông qua HTX, các hộ sản xuất có thể áp dụng chung quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Phát triển HTX tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số vì vậy không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn tạo sinh kế bền vững, giữ chân lao động trẻ tại địa phương.
Trong số các mô hình ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hợp tác xã do phụ nữ dân tộc thiểu số làm chủ có vị trí riêng. Ông có thể kể một trường hợp cụ thể?
Có thể kể đến HTX Sản xuất thương mại Thường Sung (bản Thường Sung), do chị Đinh Thị Loan, một phụ nữ thế hệ 9X người dân tộc Mường, làm Giám đốc. Điểm đáng chú ý ở mô hình này là HTX đã khai thác hiệu quả nguồn nước khoáng tự nhiên tại địa phương, đầu tư hệ thống sản xuất và từng bước đưa sản phẩm ra thị trường.
Hiện sản phẩm của HTX đã đạt chứng chỉ ISO 22000:2018, OCOP 3 sao, với công suất 30.000 lít/ngày, đáp ứng thị trường là các cơ quan, doanh nghiệp, trường học, bệnh viện, khách sạn, nhà hàng và các khu du lịch nghỉ dưỡng. Nhờ đó, HTX tạo việc làm ổn định cho gần 20 lao động địa phương, với thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người/tháng.
Tôi muốn nhấn mạnh hai điều ở mô hình này. Thứ nhất, người đứng đầu là một phụ nữ dân tộc thiểu số còn rất trẻ, tự xây dựng doanh nghiệp tập thể từ tài nguyên sẵn có của chính bản mình, chứ không chờ hỗ trợ. Thứ hai, HTX đạt được chứng chỉ ISO 22000:2018, một tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế mà nhiều doanh nghiệp ở đồng bằng cũng phải nỗ lực mới có. Điều đó cho thấy rào cản thực sự không nằm ở năng lực của đồng bào.
Những mô hình như vậy cần được biểu dương và nhân rộng. Khi một phụ nữ người Mường làm giám đốc hợp tác xã, trả lương ổn định cho gần 20 lao động ngay tại bản, đó là câu trả lời thuyết phục nhất cho câu hỏi phụ nữ dân tộc thiểu số có thể làm chủ kinh tế hay không.
Một thông điệp quan trọng của chương trình là đưa đồng bào từ sản xuất hộ đơn lẻ vào chuỗi giá trị. Ở Ninh Bình, mô hình nào cho thấy rõ nhất điều đó?
Đó là HTX Dược liệu Yên Sơn (thôn Nguyễn, phường Yên Sơn). HTX tập trung trồng, chế biến và tiêu thụ các loại cây dược liệu, cây gia vị như nghệ, sắn dây, cà gai leo, hà thủ ô đỏ; đồng thời đầu tư máy móc, nhà xưởng để thực hiện các công đoạn từ rửa, nghiền, sấy đến tạo viên và đóng gói, qua đó nâng cao giá trị nguyên liệu.
Ngoài vùng trồng hơn 4 ha, HTX ký hợp đồng chuyển giao khoa học kỹ thuật và thu mua nguyên liệu với hơn 50 hộ trồng dược liệu. Mỗi năm, HTX thu mua trên 50 tấn nghệ tươi, với giá từ 8.000-12.000 đồng/kg, mang lại thu nhập cao hơn khoảng hai lần so với một số cây trồng truyền thống như ngô, khoai, sắn.
Giá trị của mô hình này nằm ở chỗ nó thay đổi vị thế của người trồng. Trước đây, bà con trồng ngô, khoai, sắn rồi bán cho thương lái theo giá từng thời điểm, được mùa thì mất giá. Nay hơn 50 hộ có hợp đồng thu mua với mức giá thỏa thuận từ đầu vụ, biết trước đầu ra và không còn bị ép giá. Đó chính là khác biệt giữa sản xuất đơn lẻ và tham gia chuỗi giá trị.
Đi cùng hợp đồng là chuyển giao kỹ thuật: hợp tác xã không chỉ mua nông sản mà hướng dẫn bà con quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch theo tiêu chuẩn. Chuyển từ ngô, khoai, sắn sang cây dược liệu là thay đổi lớn trong nếp nghĩ, cách làm, và chỉ diễn ra khi người dân nhìn thấy hiệu quả thật trên mảnh đất của mình.
Hoạt động sản xuất của HTX cũng tạo sinh kế cho lao động tại chỗ. Vào các vụ mùa chính, HTX tạo việc làm cho gần 40 lao động; trong đó một số là phụ nữ dân tộc thiểu số, gia đình chính sách, hộ nghèo, cận nghèo, với thu nhập từ 5-7 triệu đồng/người/tháng.
Từ Thường Sung và Dược liệu Yên Sơn, có thể thấy HTX đóng góp cho kinh tế địa phương bằng những việc rất cụ thể: khai thác lợi thế sẵn có, nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm và mở rộng đầu ra cho nguyên liệu của đồng bào.
Từ thực tiễn tại địa phương, ông có kiến nghị gì với Chính phủ, các bộ, ngành và Liên minh HTX Việt Nam để tháo gỡ những điểm nghẽn hiện nay?
Trước hết, cần nghiên cứu chính sách hỗ trợ đặc thù đối với HTX nông nghiệp, một trụ cột của kinh tế tập thể nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn về vốn, nhân lực và khả năng cung cấp dịch vụ cho thành viên. Đặc biệt là chính sách đối với đội ngũ cán bộ HTX, thu nhập của giám đốc, thành viên hội đồng quản trị HTX nông nghiệp ở nhiều nơi chỉ khoảng 3-4 triệu đồng/tháng, rất khó để cán bộ yên tâm gắn bó.
Riêng với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tôi đề nghị các chính sách hỗ trợ cần tính đến đặc thù về địa bàn và quy mô. Nhiều hợp tác xã ở đây có quy mô nhỏ, hồ sơ chưa đầy đủ nên khó đáp ứng điều kiện của các chương trình hỗ trợ chung. Nếu thủ tục được đơn giản hóa và có cán bộ hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở, nguồn lực của chương trình mục tiêu quốc gia sẽ đến được với đồng bào nhanh hơn.
Đối với Liên minh HTX Việt Nam, cần tiếp tục đổi mới phương thức chỉ đạo, chuyển mạnh sang chủ động đồng hành và sâu sát cơ sở. Một việc rất quan trọng là xây dựng bộ dữ liệu thống nhất về kinh tế tập thể trên toàn quốc, tích hợp thông tin về vùng trồng, vùng nguyên liệu, sản phẩm, HTX và các sàn thương mại điện tử, để việc khảo sát và hoạch định chính sách thuận lợi hơn.
Sau Đại hội VII của Liên minh HTX Việt Nam vừa qua, với tư cách là Ủy viên Ban Chấp hành, ông sẽ có những đóng góp cũng như kỳ vọng thay đổi như thế nào trong cách đồng hành, hỗ trợ HTX?
Chúng tôi kỳ vọng trong nhiệm kỳ mới, Liên minh HTX Việt Nam sẽ tạo được sự chuyển dịch trong tư duy sản xuất của HTX: từ “thụ động sản xuất những gì mình có” sang “chủ động sản xuất những gì thị trường cần”. Muốn vậy cần tăng cường xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ và hỗ trợ HTX tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị quy mô quốc gia.
Đối với Ninh Bình, chúng tôi xác định sẽ tiếp tục phát huy lợi thế về nông nghiệp, sản phẩm OCOP và du lịch để xây dựng các mô hình kinh tế tập thể phù hợp. Trong đó, các hợp tác xã ở 5 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ được ưu tiên hỗ trợ về xây dựng mô hình, chuẩn hóa sản phẩm OCOP và kết nối tiêu thụ, trước hết là đưa sản phẩm của đồng bào vào hệ sinh thái du lịch của tỉnh.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng số lượng HTX mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, tạo ra những HTX đủ mạnh, có khả năng dẫn dắt thành viên và tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thước đo cụ thể hơn: mỗi hợp tác xã phải trả lời được câu hỏi đã giúp bao nhiêu hộ có hợp đồng tiêu thụ ổn định và thu nhập tăng thêm bao nhiêu.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Hồng Hương, thực hiện
[Interactive] 148 dự án với hàng nghìn căn hộ giá trên dưới 1 tỷ đồng xuất hiện tại Hà Nội
Hà Nội đang triển khai kế hoạch phát triển 148 dự án nhà ở xã hội trong giai đoạn 2026-2030, với quy mô khoảng 135.602 căn hộ, mục tiêu hoàn thành tối thiểu 120.000 căn.
Đừng bỏ lỡ
HTX và bài toán thu hút thành viên trẻ
Sự tham gia của thế hệ trẻ là yếu tố quan trọng để đổi mới tư duy quản trị, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm tính kế thừa của kinh tế tập thể. Tuy nhiên, để người trẻ lựa chọn và gắn bó với HTX, cần tạo ra những cơ hội phát triển thực chất từ...


























