Phát biểu chỉ đạo tại lễ kỷ niệm 140 năm Ngày Quốc tế Lao động (1/5/1886 - 1/5/2026) và tuyên dương Chủ tịch công đoàn cơ sở xuất sắc tiêu biểu trong công tác đối thoại và thương lượng tập thể sáng 28/4, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã đề nghị các cấp công đoàn quán triệt sâu sắc nhiệm vụ, tập trung cho mục tiêu nâng cao năng suất lao động và tăng trưởng hai con số; đổi mới sáng tạo, ứng dụng mạnh mẽ khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo…

Chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội cũng là những yêu cầu đang ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh nền kinh tế đứng trước đòi hỏi phải nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Năng suất lao động trong yêu cầu tăng trưởng mới

Trước đó, Quốc hội khoá XVI đã kết thúc Kỳ họp thứ nhất. Tại phiên bế mạc, Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2026 – 2030 đã được thông qua, với mục tiêu tổng quát phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn; cải thiện và nâng cao toàn diện đời sống nhân dân.

Mục tiêu này yêu cầu về chuyển đổi mô hình tăng trưởng lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực chính. Trong điều kiện hiện nay, năng suất lao động được xác định là một trong những "nút thắt" quan trọng, buộc phải tháo gỡ.

Thực tế thời gian qua cho thấy, tốc độ cải thiện năng suất đang có khoảng cách đáng kể so với mục tiêu.

“Tốc độ tăng năng suất lao động xã hội bình quân 5 năm chỉ đạt 5,21%, thấp hơn so với mục tiêu đề ra là 6,5%”, đại biểu Dương Khắc Mai, ĐBQH tỉnh Lâm Đồng nêu tại nghị trường, nhấn mạnh đây là vấn đề rất cần được quan tâm do gắn với tốc độ tăng trưởng và quy mô của nền kinh tế. 

Theo đánh giá của Chính phủ, chất lượng nguồn nhân lực, nhất là các ngành công nghiệp mới, công nghệ cao chưa đáp ứng được yêu cầu, chưa tạo được sự phát đột phá về năng suất, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng, ngoại trừ một số quốc gia có nguồn tài nguyên dồi dào hoặc nằm ở vị trí đắc địa trong tuyến vận tải quốc tế thì "quốc gia muốn thịnh vượng phát triển bền vững không có cách nào khác là phải tăng năng suất lao động". Ông nhấn mạnh: "Yếu tố quan trọng để tăng năng suất lao động là nguồn nhân lực có kỹ năng nghề cao, phù hợp". 

Thực tế, theo báo cáo của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam đang ngày càng được cải thiện và đáp ứng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

Cụ thể, quý I/2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53,6 triệu người, tăng 687,8 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động đạt 68,3%. Số người có việc làm đạt 52,5 triệu người, tăng 1,3% so với cùng kỳ năm trước.

Đáng chú ý, dù chiếm tỷ trọng chưa lớn, tỷ trọng lao động trong các ngành kinh tế số đang có xu hướng gia tăng, cho thấy nền kinh tế đang từng bước chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo số liệu quý I/2026, các ngành kinh tế số lõi thu hút 1,55 triệu lao động, chiếm 2,94% tổng số lao động có việc làm của cả nước. Đây là tỷ trọng lao động trong ngành kinh tế số lõi cao nhất trong quý I của giai đoạn 2024 - 2026.

“Khả năng thích ứng của người lao động với các ngành nghề mới, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ và dịch vụ hiện đại, đang dần được nâng cao, góp phần cải thiện năng suất lao động”, báo cáo chỉ ra.

Dù có nhiều điểm sáng, vẫn còn những hạn chế cần thẳng thắn nhìn nhận, như lượng lao động có việc làm phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn - 62,2%, dù đã giảm 2,1 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Chất lượng nguồn lao động ngày càng cải thiện nhưng chưa cao, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ đạt 29,6%.

Năm 2023, năng suất lao động theo PPP (2021) của Việt Nam chỉ bằng 11,2% so với Singapore, 27% so với Hàn Quốc, 28,6% so với Nhật Bản, 36,2% so với Malaysia, 64,6% so với Thái Lan, 57,3% so với Trung Quốc, 84,8% so với Indonesia và chỉ nhỉnh hơn Philippines với 104,9%.

Đến năm 2025, năng suất lao động của toàn nền kinh tế theo giá hiện hành ước đạt 245 triệu đồng/lao động (tương đương 9.809 USD/lao động), theo giá so sánh, năng suất lao động tăng 6,83%.

Tuy nhiên nhiều báo cáo cho thấy, tốc độ tăng năng suất lao động bình quân cả giai đoạn 2021 - 2025 chỉ ở khoảng 5,1 - 5,2%, một số tính toán còn cho thấy số liệu thấp dưới 5%. Trong khi đó, để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần tăng trưởng năng suất lao động liên tục với tốc độ 7,5 - 8,5%/năm. 

Đột phá năng suất từ đổi mới mô hình tăng trưởng

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cũng đã đề ra mục tiêu phấn đấu tốc độ tăng năng suất lao động đạt khoảng 8,5%/năm giai đoạn 2026 - 2030.

Để chỉ tiêu năng suất lao động có tốc độ tăng nhanh và bền vững, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị Chính phủ tiếp tục quan tâm phát triển kỹ năng nghề cho người lao động theo quy mô, số lượng và cơ cấu trình độ kỹ năng nghề hợp lý, gắn với nhu cầu xã hội. 

Kinh tế Việt Nam 2026: Giải pháp tăng năng suất để đạt mục tiêu tăng trưởng 10%

HTX bắt tay viện, trường để nâng năng suất và làm nông nghiệp tuần hoàn

Đồng quan điểm, khi đề xuất các giải pháp cho mục tiêu tăng trưởng hai con số, đại biểu Nguyễn Đại Thắng, ĐBQH tỉnh Hưng Yên cũng cho rằng, cần quan tâm và tiếp tục có cơ chế chính sách đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

“Tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt trên 29% nên cần thúc đẩy hơn nữa hợp tác giữa doanh nghiệp, nhà trường, viện nghiên cứu. Cần mở rộng các mô hình đào tạo gắn liền với nhu cầu thị trường lao động. Tôi đề nghị Chính phủ tiếp tục dành nguồn lực ưu tiên cho các trung tâm đào tạo năng lượng tái tạo, kỹ thuật số, tự động hóa - những lĩnh vực then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”, ông Thắng nói.

Đại biểu góp ý, cần có chính sách đột phá để thu hút chuyên gia người nước ngoài và người Việt ở nước ngoài. Ngoài ra, trong kêu gọi đầu tư, cần có chính sách chọn lọc, ưu tiên dự án có cam kết chuyển giao công nghệ, sử dụng nguồn nhân lực Việt Nam và liên kết với doanh nghiệp nội địa. 

“Ví dụ như trong lĩnh vực công nghiệp điện tử và sản xuất chip bán dẫn, Việt Nam hoàn toàn có thể tận dụng cơ hội tái cấu trúc và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu nếu chúng ta có chính sách đất đai và hạ tầng phù hợp”, đại biểu nhìn nhận. 

Còn ở góc độ của ông Trần Anh Tuấn, Phó chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP HCM, cần tăng cường vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng suất lao động. 

Theo ông, cần lấy doanh nghiệp làm trung tâm trong đào tạo chất lượng nguồn nhân lực, trong đó phải có những doanh nghiệp tiên phong đóng vai trò "đầu tàu", tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo.

Nâng cao năng suất lao động là yếu tố then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện đời sống người lao động. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều địa phương còn chú trọng quy hoạch đầu tư nhưng chưa quan tâm đúng mức đến quy hoạch phát triển nguồn nhân lực, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lao động khi kinh tế phát triển. Vì vậy, quy hoạch đầu tư cần gắn với phát triển nguồn nhân lực ngay từ đầu.

Ông Vũ Trọng Bình Cục trưởng Cục Việc làm, Bộ Nội vụ

Khoa học công nghệ và chuyển đổi số là nội dung then chốt để nâng cao năng suất, chất lượng nền kinh tế. Tuy nhiên, công nghệ không tự tạo ra đột phá mà con người mới là yếu tố quyết định. Thực tiễn Việt Nam, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu lực lượng nhân lực có khả năng tạo ra đột phá thực chất. Những thiếu hụt cụ thể bao gồm: thiếu chuyên gia làm chủ công nghệ lõi; thiếu các nhà khoa học có khả năng dẫn dắt; thiếu nhân lực để khai thác hiệu quả dữ liệu. Đặc biệt là thiếu đội ngũ có thể đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan Đoàn ĐBQH TP Hà Nội 

Để tăng trưởng tốc độ cao và bền vững cần tăng năng suất lao động ở tốc độ tương ứng. Để tăng năng suất, cần đẩy mạnh cải cách thể chế, nhất là hoàn thiện kinh tế thị trường, để các nguồn lực như vốn, đất đai dịch chuyển đến những lĩnh vực có năng suất cao, khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lên các ngành có giá trị gia tăng cao. Nhưng quan trọng nhất và liên quan mật thiết đến các yếu tố trên là cung cấp ngày càng nhiều nguồn nhân lực chất lượng cao. 

Giáo sư Trần Văn Thọ Đại học Waseda, Tokyo, Nhật Bản