Theo Nghị định số 15/2018/NĐ-CP và Thông tư số 17/2024/TT-BNNPTNT, thẩm quyền thẩm định và cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm (ATTP) cũng như tiếp nhận bản tự công bố sản phẩm đã được phân cấp cho địa phương. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, mặc dù đã được phân cấp nhưng chính quyền cấp xã vẫn chưa thể triển khai do thiếu hướng dẫn chuyên môn chi tiết.

Phân cấp thiếu đồng bộ, HTX mắc kẹt trong thủ tục

Tình trạng chưa thống nhất giữa các đối tượng thuộc diện phải áp dụng hay miễn cấp chứng nhận ATTP diễn ra phổ biến. Bà Mai Thị Thùy Trang, Giám đốc HTX Tài Thịnh Phát Farm (Cà Mau), cho biết đối với các sản phẩm thuộc diện tự công bố, đầu mối tiếp nhận hồ sơ tại địa phương chưa được xác định rõ ràng. Thông tin về nơi tiếp nhận, quy trình nộp và trách nhiệm hướng dẫn chưa được công khai minh bạch. Đi liền với đó, chi phí giao dịch tăng cao khi các HTX phải tự tìm hiểu, liên hệ nhiều cơ quan chuyên môn từ xã lên tỉnh để xác định thẩm quyền, khiến thời gian hoàn thiện hồ sơ bị kéo dài, làm mất thời gian và lỡ nhịp thương mại của nông sản.

PGS.TS Mai Quang Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc Liên hiệp HTX Kinh tế số Việt Nam, cho biết theo quy định, các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh thực phẩm phải thực hiện thủ tục Tự công bố hoặc Đăng ký bản công bố sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Thế nhưng trên thực tế, nhiều HTX hoàn toàn không biết phải bắt đầu từ đâu. Có HTX không biết sản phẩm của mình thuộc đối tượng công bố nào, thành phần hồ sơ chi tiết ra sao, kiểm nghiệm những chỉ tiêu gì và ở đâu, phí lệ phí thế nào, và đặc biệt là cơ quan quản lý nào có thẩm quyền...

“Những điều này vượt quá kinh nghiệm và khả năng xử lý của bộ máy quản lý HTX nếu không có sự cầm tay chỉ việc từ cơ quan chức năng”, PGS.TS Mai Quang Vinh nhấn mạnh.

Không dừng lại ở đó, luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (Luật số 70/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/01/2026) đã quy định chặt chẽ việc áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, việc thực thi tại chỗ vẫn gặp khó khăn do chưa có hướng dẫn cụ thể về đơn vị tiếp nhận hồ sơ tại cấp xã/tỉnh.

Bên cạnh đó, ông Phan Hoài Thịnh, Giám đốc HTX Cây ăn trái Bàu Đồn (Tây Ninh) cho rằng việc xác định các mức giới hạn an toàn thực phẩm như dư lượng kim loại nặng, độc tố vi nấm, vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật... khi xây dựng tiêu chuẩn sản phẩm là thách thức quá sức đối với năng lực nội tại của HTX. Trong khi đó, phần lớn HTX nông nghiệp lại thiếu nhân lực chuyên môn, thiếu kinh phí và không tiếp cận được các đơn vị tư vấn, kiểm nghiệm độc lập.

 Trao quyền phải đi cùng năng lực thực thi

Theo các chuyên gia, thực tế hiện nay cho thấy, sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, việc các HTX nộp và xử lý hồ sơ trực tuyến tại cấp xã ở nhiều địa phương rơi vào tình trạng bị ùn tắc do hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ và năng lực xử lý hồ sơ điện tử của cán bộ cơ sở còn hạn chế.

Công chức cấp xã hiện nay rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng khi phải kiêm nhiệm quá nhiều lĩnh vực. Trong khi đó, quản lý và hỗ trợ HTX đòi hỏi kiến thức tổng hợp từ Luật HTX, đăng ký kinh doanh, kế toán - tài chính, đến quy chuẩn kỹ thuật và an toàn thực phẩm... Sự chênh lệch giữa phạm vi nhiệm vụ được giao và năng lực thực thi thực tế tại cấp xã đang tạo ra điểm nghẽn lớn cho sự phát triển của khu vực kinh tế tập thể, HTX.

Ông Ngô Sỹ Đạt, Viện Kinh tế và Thể chế nông nghiệp, nhận định mô hình chính quyền địa phương hai cấp là bước đổi mới quan trọng, tạo cơ hội rút ngắn quy trình hành chính và nâng cao khả năng phục vụ. Tuy nhiên, các lợi ích này chỉ trở thành kết quả thực chất khi việc phân định thẩm quyền đi đôi với hướng dẫn chuyên môn, nguồn lực thực thi và cơ chế điều phối liên xã.

Do đó, cần chuyển mạnh từ tư duy phân định nhiệm vụ sang bảo đảm năng lực thực thi tại chỗ; từ quản lý hồ sơ sang hỗ trợ hoạt động sản xuất kinh doanh, bảo đảm HTX không phải gánh thêm chi phí do sự chuyển đổi của bộ máy hành chính.

Ngay như vấn đề về an toàn thực phẩm, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh cần hướng dẫn theo nhóm sản phẩm, làm rõ trường hợp phải cấp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, trường hợp được miễn, thành phần hồ sơ và cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết. Các hướng dẫn phải căn cứ Nghị định số 15/2018/NĐ-CP và các văn bản chuyên ngành còn hiệu lực. Cấp xã có trách nhiệm cung cấp thông tin và hướng dẫn HTX đến đúng đầu mối, không tự đặt thêm yêu cầu ngoài quy định. Các trường hợp chưa rõ về thẩm quyền hoặc điều kiện áp dụng cần được cơ quan chuyên môn giải đáp thống nhất để hạn chế tình trạng mỗi địa phương hướng dẫn một cách khác nhau.

Chuyên gia về HTX, TS. Ninh Đức Hùng, cho biết khi một mắt xích cấp huyện, từng giữ vai trò điều phối tầng trên xuyên suốt nhiều thập kỷ rút lui, nó lập tức để lại khoảng trống lớn về năng lực thực thi và nguy cơ đứt gãy liên kết vùng.

Về mặt thủ tục, cần thực hiện triệt để cơ chế phi địa giới hành chính theo quy định tại Nghị định 295/2026/NĐ-CP, cho phép các HTX có thể nộp hồ sơ và nhận kết quả thủ tục hành chính tại bất kỳ cơ quan cấp xã nào thuận tiện nhất trong cùng một tỉnh.

Ngoài ra, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Tài chính cần ban hành cẩm nang quy trình chuẩn dưới dạng sổ tay số hóa hoặc chatbot trí tuệ nhân tạo dành cho công chức cấp xã, chỉ rõ đối tượng áp dụng ATTP, quy trình nhận bản tự công bố, thẩm định mã số vùng trồng, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng cấp xã tự đặt thêm các "giấy phép con".

Nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí tuân thủ cho HTX, các địa phương cần gấp rút thống nhất đầu mối tiếp nhận an toàn thực phẩm và tự công bố sản phẩm. UBND cấp tỉnh phải công khai minh bạch danh mục cơ quan tiếp nhận hồ sơ theo từng nhóm ngành hàng, đồng thời ban hành hướng dẫn phân loại rõ sản phẩm bắt buộc và sản phẩm được miễn cấp chứng nhận.  “Có như vậy, HTX mới yên tâm hợp sức làm giàu”, TS Ninh Đức Hùng nhấn mạnh.

Huyền Trang