Thuế bổ sung theo Mục 301 (Section 301) của Mỹ có hiệu lực từ ngày 24/7 không tạo ra cú sốc lớn như nhiều doanh nghiệp từng lo ngại. Mức thuế 12,5% thấp hơn đáng kể so với kịch bản thuế đối ứng 20% từng được đề cập trước đó, giúp hàng hóa Việt Nam tránh được một cú sốc chi phí quá lớn.

Khối nội chịu sức ép nhiều tầng

Tuy nhiên, điều đáng quan tâm không nằm ở con số 12,5%, mà ở việc cục diện cạnh tranh của hàng Việt tại thị trường Mỹ đang thay đổi. Các hàng rào thương mại không còn dừng ở thuế suất. Yêu cầu về xuất xứ, lao động, sở hữu trí tuệ và chống lẩn tránh thuế đang tạo thêm sức ép lên khu vực sản xuất trong nước.

Đánh giá mới nhất từ Công ty Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV) cho thấy Section 301 không làm thay đổi triển vọng tích cực của xuất khẩu (XK) và dòng vốn FDI vào Việt Nam trong năm 2026. Tuy nhiên, tác động sẽ phân hóa rõ giữa các nhóm doanh nghiệp.

Ở nhóm điện tử, công nghệ cao và bán dẫn, lĩnh vực chủ yếu do doanh nghiệp FDI dẫn dắt, phần lớn sản phẩm không thuộc diện chịu thuế theo Mục 301. Khoảng cách thuế quan giữa Mỹ và Trung Quốc tiếp tục tạo động lực thu hút dòng vốn FDI và thúc đẩy XK của nhóm này.

Ngược lại, theo KBSV, các ngành thế mạnh của doanh nghiệp trong nước như dệt may, cao su và gỗ sẽ tiếp tục chịu nhiều sức ép. Không chỉ thuộc diện áp thuế, các ngành này còn phải cạnh tranh với Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia đang được hưởng ưu đãi theo cơ chế hạn ngạch của Section 301.

Điểm bất lợi nhất nằm ở ngành dệt may. Theo cơ chế mới của Mỹ, một lượng hàng dệt may từ các đối thủ cạnh tranh trong khu vực sẽ được áp dụng hạn ngạch thuế quan. Những lô hàng đáp ứng điều kiện sẽ được miễn thuế theo Mục 301, trong khi Việt Nam không thuộc diện ưu đãi này.

Quy mô hạn ngạch hiện chưa được công bố, nhưng đây sẽ là yếu tố quyết định mức độ cạnh tranh giữa các nước XK. Nếu hạn ngạch đủ lớn, lợi thế giá của các đối thủ sẽ gia tăng và nguy cơ dịch chuyển đơn hàng khỏi Việt Nam là hoàn toàn có thể xảy ra.

Qua phân tích từ Công ty Chứng khoán Mirae Asset, doanh nghiệp dệt may Việt Nam đã mất khoảng 2,5% lợi thế giá so với Bangladesh, Campuchia và Indonesia, trong khi vẫn chịu mức thuế tối huệ quốc (MFN) nền khá cao. Những doanh nghiệp có tỷ trọng XK sang Mỹ lớn như TNG, MSH hay STK sẽ chịu áp lực trực tiếp lên biên lợi nhuận vốn chỉ dao động 3-10%.

Sức ép tương tự cũng xuất hiện ở nhiều ngành XK chủ lực khác. Ngành da giày đối mặt nguy cơ dịch chuyển đơn hàng sang Campuchia và Indonesia. Cùng lúc, Nike và Adidas tiếp tục siết chi phí gia công, tạo thêm áp lực lên doanh nghiệp Việt.

Ở ngành gỗ và nội thất, Mỹ chiếm hơn 55% kim ngạch doanh nghiệp. Một số mặt hàng còn phải chịu thêm thuế theo Điều 232, làm gia tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh.

Trong lĩnh vực thủy sản, thuế Mục 301 được cộng dồn với thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp. Điều này khiến doanh nghiệp Việt chịu áp lực cạnh tranh về giá lớn hơn so với các đối thủ như Ấn Độ hay Ecuador.

Điểm chung của các ngành này là phần lớn doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ, phụ thuộc nhiều vào thị trường Mỹ và có dư địa hấp thụ chi phí khá hạn chế. Chỉ cần lợi thế giá bị thu hẹp, áp lực lên lợi nhuận và khả năng giữ đơn hàng sẽ tăng lên đáng kể.

Tuy nhiên, thuế bổ sung theo Mục 301 mới chỉ là một lớp trong hệ thống rào cản thương mại mà Mỹ đang gia tăng.

Ngay trong tháng 7, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) áp thuế chống bán phá giá 84,95% đối với gỗ dán Việt Nam và tiếp tục siết chống lẩn tránh thuế. Dù thấp hơn mức sơ bộ gần 200%, mức thuế này vẫn tạo áp lực lớn cho XK. Đáng chú ý, Mỹ không còn chỉ kiểm soát thuế suất mà đang mở rộng sang chuỗi sản xuất, xuất xứ và cấu thành sản phẩm.

Với doanh nghiệp Việt, đặc biệt là khu vực sản xuất trong nước, “cửa” vào thị trường Mỹ vì thế không hẹp lại bởi một mức thuế 12,5%, mà bởi hàng loạt “cửa kiểm tra” mới đang ngày càng khắt khe hơn.

Vượt “cửa kiểm tra” để giữ thị trường Mỹ

Nếu Section 301 cho thấy sức ép cạnh tranh ngày càng lớn đối với khu vực sản xuất trong nước, thì những động thái gần đây của Việt Nam cũng cho thấy cách tiếp cận đang thay đổi. Đó là không chỉ đàm phán để giảm thuế, mà còn chủ động hoàn thiện khung pháp lý nhằm đáp ứng các yêu cầu mới của thị trường Mỹ.

Như đánh giá của Công ty Chứng khoán VnDirect, mức thuế bổ sung 12,5% hiện nay vẫn thấp hơn kịch bản thuế đối ứng 20% từng được đề cập trước đó và không tạo ra chênh lệch quá lớn so với nhiều đối thủ. Tuy nhiên, rủi ro vẫn cần được theo dõi khi Mỹ chưa loại trừ khả năng áp dụng thêm các biện pháp thương mại liên quan đến lao động cưỡng bức.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện vẫn đồng thời nằm trong các cuộc điều tra khác của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) theo Mục 301 liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ (IP) và tình trạng dư thừa năng lực sản xuất mang tính cấu trúc. Điều này cho thấy phạm vi đánh giá của Mỹ đang mở rộng từ hàng hóa sang chất lượng thể chế và mức độ thực thi pháp luật.

Việt Nam cũng đã có bước đi đáng chú ý để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Ngày 22/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 292/2026/NĐ-CP, bổ sung quy định cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất toàn bộ hoặc một phần bằng lao động cưỡng bức.

Theo VnDirect, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Việt Nam tiếp tục đề nghị Mỹ xem xét điều chỉnh mức thuế theo Mục 301. Tuy nhiên, Nghị định 292 được ban hành quá sát thời điểm Section 301 có hiệu lực nên nhiều khả năng chưa kịp phản ánh trong đợt phân loại này.

Không chỉ hoàn thiện khung pháp lý, Việt Nam còn đẩy mạnh thực thi quyền sở hữu trí tuệ, xử lý hàng giả, vi phạm bản quyền và thúc đẩy đàm phán Hiệp định Thương mại Đối ứng Việt Nam - Hoa Kỳ. Những bước đi này sẽ tiếp tục được trao đổi với phía Mỹ. Theo Bộ Công Thương, mục tiêu là tạo thêm cơ sở để Mỹ xem xét áp dụng mức thuế phù hợp hơn.

Đàm phán cần thời gian, nhưng sức ép đã hiện hữu. Trong khi chờ kết quả, doanh nghiệp phải thích ứng với cách kiểm soát mới của Mỹ, khi việc xem xét không còn dừng ở từng lô hàng mà mở rộng sang toàn bộ chuỗi sản xuất và xuất xứ.

Section 301 không chỉ là câu chuyện về một mức thuế mới, mà là phép thử đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt. Muốn giữ thị phần tại Mỹ, khu vực sản xuất trong nước phải chứng minh được độ tin cậy của sản phẩm và chuỗi cung ứng, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.

                                                                                 Thế Vinh