Có lẽ, người làm báo nào cũng từng đứng trước một thông tin nóng, khi điện thoại reo liên tục, mạng xã hội sôi sục và áp lực xuất bản đè nặng từng phút. Trong khoảnh khắc đó, lựa chọn giữa việc đăng tải ngay hay dành thêm thời gian để xác minh đôi khi chỉ cách nhau vài phút ngắn ngủi. Nhưng chính những phút ấy có thể quyết định một bài báo trở thành nguồn tin đáng tin cậy hay một sai sót để đời.

Những cú trượt chân đắt giá

Còn nhớ, năm 2016, sự cố truyền thông liên quan đến nước mắm truyền thống trở thành bài học lớn của báo chí Việt Nam. Từ kết quả khảo sát của một tổ chức xã hội, nhiều thông tin được đăng tải về hàm lượng thạch tín trong nước mắm. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa thạch tín hữu cơ tồn tại tự nhiên trong cá và thạch tín vô cơ có độc tính cao lại chưa được làm rõ đầy đủ.

Khi thông tin lan rộng, nhiều cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống bị ảnh hưởng nghiêm trọng, sản phẩm bị người tiêu dùng quay lưng. Chỉ đến khi cơ quan quản lý và giới chuyên môn lên tiếng giải thích, dư luận mới dần bình tĩnh trở lại. Vụ việc cho thấy chỉ một mắt xích kiểm chứng bị bỏ qua cũng có thể tạo ra những hệ lụy lớn đối với doanh nghiệp và xã hội.

Năm 2021, giữa thời điểm dịch COVID-19 diễn biến căng thẳng, mạng xã hội lại chứng kiến sự lan truyền của câu chuyện "Bác sĩ Khoa rút máy thở của mẹ để cứu sản phụ". Câu chuyện chạm đến cảm xúc của hàng triệu người bởi sự hy sinh và tinh thần nhân văn được mô tả trong đó.

Chỉ trong thời gian ngắn, nội dung này được chia sẻ với tốc độ chóng mặt. Không ít người làm báo, người nổi tiếng và các trang thông tin cũng lan tỏa câu chuyện với niềm xúc động chân thành. Tuy nhiên, sự thật là nhân vật được nhắc đến không tồn tại và toàn bộ câu chuyện chỉ là sản phẩm hư cấu được tạo dựng trên mạng xã hội.

Ngoài những vụ việc nổi tiếng, thực tế còn không ít trường hợp báo chí bị cuốn vào vòng xoáy tin đồn từ mạng xã hội. Những câu chuyện về bắt cóc trẻ em, những bức ảnh ghép liên quan đến người nổi tiếng hay những đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh gốc từng nhiều lần gây xôn xao dư luận trước khi được xác định là không chính xác.

Điểm chung của các vụ việc này là thông tin thường đánh trúng cảm xúc đám đông. Khi con người quá phẫn nộ, quá thương cảm hoặc quá tò mò, nhu cầu chia sẻ thường xuất hiện trước nhu cầu kiểm chứng.

Kiểm chứng là tấm khiên cuối cùng

Cuộc cạnh tranh lớn nhất của báo chí hiện nay không còn nằm giữa các tờ báo với nhau. Chỉ vài phút sau khi một sự kiện xảy ra, mạng xã hội đã xuất hiện hàng loạt hình ảnh, video và bình luận từ người dùng.

Trong môi trường đó, áp lực tốc độ ngày càng gia tăng. Việc chậm hơn vài phút đôi khi đồng nghĩa với việc mất đi lượng lớn độc giả. Chính áp lực này khiến không ít phóng viên rơi vào trạng thái vừa chạy vừa kiểm chứng, thậm chí có lúc vô tình bỏ qua những bước xác minh cần thiết.

Sự thay đổi trong cách tiếp cận thông tin cũng là một nguyên nhân đáng chú ý. Nếu trước đây hiện trường là điểm khởi đầu của nhiều tác phẩm báo chí, thì ngày nay không ít đề tài xuất phát từ Facebook, TikTok hay các hội nhóm trực tuyến. Mạng xã hội là nguồn gợi ý thông tin hữu ích, nhưng cũng có thể trở thành chiếc bẫy khiến phóng viên nhầm lẫn giữa tín hiệu và sự thật.

Trong khi đó, những người tạo ra tin giả ngày càng chuyên nghiệp. Họ biết cách kể một câu chuyện hấp dẫn, khai thác tâm lý đám đông và tận dụng công nghệ để khiến nội dung trở nên đáng tin hơn. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo càng làm cho việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn hơn trước.

Nếu những cú "hớ" của báo chí đều bắt nguồn từ việc bỏ qua các bước kiểm chứng, thì bài học rút ra cũng rất rõ ràng. Trong thời đại tin giả xuất hiện với tốc độ chóng mặt, quy trình xác minh thông tin chính là tuyến phòng thủ cuối cùng bảo vệ uy tín của cơ quan báo chí.

Bước đầu tiên luôn là tìm đến nguồn tin gốc. Một bài đăng trên mạng xã hội hay một đoạn video lan truyền chỉ nên được xem là tín hiệu để tiếp tục xác minh. Với các vụ việc liên quan đến an ninh trật tự, nguồn xác nhận cần đến từ cơ quan công an. Với các vấn đề y tế hoặc dịch bệnh, thông tin phải được đối chiếu với cơ quan chuyên môn hoặc cơ sở điều trị liên quan.

Bên cạnh đó, nguyên tắc hai nguồn độc lập vẫn được xem là hàng rào bảo vệ hiệu quả nhất. Một thông tin quan trọng chỉ nên được công bố khi có ít nhất hai nguồn tin không liên quan cùng xác nhận. Đồng thời, nhà báo cần bảo đảm tính đa chiều bằng cách liên hệ với cá nhân hoặc tổ chức bị phản ánh để ghi nhận ý kiến trước khi đăng tải.

Kỷ nguyên số cũng đòi hỏi người làm báo phải trang bị thêm những kỹ năng kiểm chứng mới như tìm kiếm hình ảnh đảo ngược, xác minh nguồn gốc video hay kiểm tra dữ liệu kỹ thuật của hình ảnh để phát hiện dấu hiệu cắt ghép.

Nhiều biên tập viên lâu năm thường nhắc phóng viên trẻ tự trả lời 6 câu hỏi trước khi gửi bài. Ai là người cung cấp thông tin? Bằng chứng ở đâu? Bên bị phản ánh nói gì? Cơ quan chức năng đã xác nhận hay chưa? Tiêu đề có đang đẩy cảm xúc đi quá xa sự thật không? Và nếu thông tin này sai, hậu quả sẽ lớn đến mức nào?

6 câu hỏi tưởng như đơn giản ấy chính là lớp bảo vệ cuối cùng trước những sai sót nghề nghiệp. Bởi trong cuộc đua thông tin ngày nay, báo chí có thể chậm hơn mạng xã hội vài phút, nhưng không được phép đánh đổi độ chính xác để lấy tốc độ. Điều làm nên giá trị của báo chí chuyên nghiệp chưa bao giờ là người đưa tin đầu tiên, mà là người mang đến sự thật đáng tin cậy nhất cho công chúng.

Xuân Bắc