Từ điện tử, xe máy, nhựa đến nông nghiệp, các phản ánh mới đây cho thấy một bức tranh rõ ràng: Việt Nam đang tăng tốc với mục tiêu kinh tế tuần hoàn, nhưng “đường băng” tái chế vẫn chưa đủ dài và đủ chắc để cất cánh. 

Hạ tầng yếu, tái chế chậm

Trong bối cảnh đó, bài toán không còn nằm ở việc có tái chế hay không, mà là làm thế nào để tái chế trở thành một hệ sinh thái vận hành được, đo lường được và tạo động lực thực sự cho doanh nghiệp (DN).

Đại diện Công ty TNHH Panasonic Việt Nam cho biết, việc DN tự tổ chức thu hồi và tái chế sản phẩm điện, điện tử thải bỏ đang vấp phải nhiều khó khăn trong thực tiễn triển khai.

Vấn đề cốt lõi nằm ở bản chất hoạt động của DN: Panasonic Việt Nam chỉ tham gia vào khâu nhập khẩu và phân phối, không có hoạt động sản xuất hay tái chế nội địa. 

Điều đó đồng nghĩa với việc DN không sở hữu bất kỳ hạ tầng xử lý chất thải điện tử nào. Khi không có cơ sở vật chất, việc tự tổ chức toàn bộ quy trình thu hồi – phân loại – tái chế là điều gần như bất khả thi.

“DN không có cơ sở hạ tầng và chức năng tái chế nội bộ, nên việc trực tiếp thực hiện nghĩa vụ tái chế là rất khó triển khai hiệu quả,” đại diện Panasonic Việt Nam thẳng thắn nêu thực tế.

Tuy nhiên, khó khăn không dừng lại ở hạ tầng. Một vướng mắc không kém phần nan giải nằm ở khâu giám sát và xác nhận kết quả tái chế. Khi buộc phải thuê đơn vị bên thứ ba để xử lý, DN gặp khó trong việc kiểm chứng khối lượng thực tế đã được tái chế.

Trong khi đó, Việt Nam hiện chưa có hệ thống xác nhận tập trung từ cơ quan quản lý nhà nước. Điều này khiến DN rơi vào tình thế “khó chứng minh đã hoàn thành nghĩa vụ”, dù đã chủ động thu gom và hợp tác với các đơn vị xử lý có đăng ký.

Tình trạng này tạo ra rủi ro pháp lý rất thực: một DN có thể đã thực hiện đúng quy trình nhưng vẫn không thể xuất trình bằng chứng hợp lệ do thiếu cơ chế chứng nhận chính thức. Đây là lỗ hổng cần được vá gấp.

Từ thực tế đó, Panasonic kiến nghị xây dựng một cơ chế giám sát và chứng nhận tập trung. Cơ chế này do cơ quan quản lý nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền thực hiện. Đây sẽ là cơ sở khách quan để xác định khối lượng tái chế thực tế, giảm tranh chấp dữ liệu và nâng cao tính minh bạch của toàn hệ thống.

Đồng thời, DN này cũng đề xuất cần có cơ chế bảo vệ pháp lý cho những đơn vị đã chủ động triển khai nhưng không đạt tỷ lệ bắt buộc do các nguyên nhân khách quan. Ví dụ như người tiêu dùng không hợp tác, mạng lưới thu gom còn hạn chế hoặc năng lực xử lý thực tế của bên thứ ba chưa đáp ứng.

Còn ở lĩnh vực xe máy, Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) cho rằng hạ tầng và công nghệ tái chế chưa sẵn sàng. Hiện, tại Việt Nam, ngành công nghiệp tái chế phương tiện giao thông còn rất sơ khai, chưa có đơn vị nào đủ năng lực tái chế đạt chuẩn pin Lithium để thu hồi các vật liệu quý như Lithium, Cobalt, Niken.

Theo VAMM, pin Lithium có tuổi thọ 7-10 năm, nên lượng thải bỏ hiện tại rất ít so với sản lượng bán hàng, đây cũng là lý do các công ty tái chế chuyên nghiệp tại nước ngoài ngần ngại đầu tư vào Việt Nam. Thực tế, một DN Hàn Quốc đã đầu tư rất lớn cho nhà máy tái chế pin tại nước họ nhưng đang đối mặt rủi ro thiếu hụt nguồn đầu vào để vận hành.

Các nút thắt cần được tháo gỡ đúng chỗ

Do đó, khi góp ý hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi), VAMM lưu ý nếu bãi bỏ hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ tái chế, DN sẽ không thể thu hồi đủ sản lượng theo quy định và đối mặt với rủi ro pháp lý bị xử phạt dù đã nỗ lực tuân thủ.

VAMM kiến nghị tiếp tục duy trì hình thức đóng góp tài chính hoặc có lộ trình chuyển tiếp phù hợp đồng bộ với kế hoạch phát triển của thị trường tái chế trong nước. Đồng thời, tham khảo thêm kinh nghiệm quốc tế, ví dụ như Cơ chế Tín chỉ tái chế (Recycling Credits) như tại Ấn Độ. 

Theo mô hình này, nhà sản xuất mua “Tín chỉ” từ các đơn vị tái chế chuyên nghiệp được cấp phép thay vì tự mình thu hồi. Cách tiếp cận đó vừa đảm bảo mục tiêu cuối cùng của Chính phủ là sản phẩm được tái chế đúng quy chuẩn, vừa tạo động lực cho khu vực phi chính thức chuyển dịch sang chính thức. VAMM mong muốn khung pháp lý sẽ linh hoạt hơn để hỗ trợ DN thực thi trách nhiệm một cách khả thi.

Giữa lúc nhiều ngành còn loay hoay, nhựa tái chế lại đang ghi nhận một tín hiệu hiếm có: thị trường đang tự điều chỉnh.

Bà Chu Thị Kim Thanh, Phó Giám đốc điều hành PRO Việt Nam cho rằng đang có một sự dịch chuyển đáng chú ý. Khi giá nhựa nguyên sinh tăng cao và chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, nhựa tái chế – từng bị xem là “hàng hạng hai” – đã trở nên hấp dẫn hơn với các nhà sản xuất. Thị trường đang buộc DN phải nhìn lại những yếu tố trước đây từng bị bỏ qua.

Theo bà Thanh, những khó khăn kéo dài trước đó của DN tái chế như tồn kho lớn, đầu ra yếu, sức ép cạnh tranh với nhựa nguyên sinh giá rẻ đang có cơ hội được tháo gỡ dần.

Không chỉ trong công nghiệp, lĩnh vực nông nghiệp cũng đang đối mặt với thách thức lớn về thất thoát tài nguyên. Đây là một “điểm nghẽn” khác của kinh tế tuần hoàn, khi các phụ phẩm nông nghiệp và chất thải hữu cơ chưa được thu gom, xử lý và tái chế hiệu quả, khiến giá trị tài nguyên bị lãng phí và chưa được khai thác đúng mức.

Ts.Trương Thục Tuyền (Đại học RMIT) chỉ ra một con số gây sốc. Đó là Việt Nam đang lãng phí hàng triệu tấn trái cây và rau củ mỗi năm. Bà nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về các giải pháp bảo quản để giảm thất thoát. Đồng thời, cần áp dụng các chiến lược tái chế thông minh. Qua đó, biến lượng rác thải không thể tránh khỏi thành tài nguyên có giá trị.

Nhìn tổng thể, khi các “điểm nghẽn” về hạ tầng, công nghệ và cơ chế chưa được giải quyết đồng bộ, lộ trình tái chế tại Việt Nam khó đạt kỳ vọng. Thay vì siết thêm nghĩa vụ, DN cần một khung chính sách linh hoạt, minh bạch và phù hợp với thực tiễn để có thể triển khai hiệu quả.

Chỉ khi các nút thắt được tháo gỡ đúng chỗ, dòng chảy tái chế mới có thể vận hành thực sự. Khi đó, quy định không chỉ nằm trên giấy mà trở thành một hệ sinh thái sống động trong sản xuất và đời sống.

Thế Vinh