Thực tế tại HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ và HTX Nông nghiệp công nghệ cao Kiên Cà ở Hà Nội cho thấy, sở hữu trí tuệ (SHTT) đang dần được các HTX nhìn nhận như một phần của quá trình xây dựng sản phẩm. 

Từ tri thức bản địa đến tài sản trí tuệ

Với HTX Thảo Dược Dân tộc Dao Phượng Huệ, câu chuyện về SHTT bắt đầu từ chính những giá trị đã được cộng đồng người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tại vùng núi Ba Vì, tri thức về cây thuốc và các bài thuốc Nam đã trở thành một phần đời sống của người Dao. Tuy nhiên, trong thời gian dài, những giá trị này chủ yếu tồn tại dưới dạng kinh nghiệm truyền thống của từng gia đình, từng cộng đồng. Việc hình thành HTX năm 2017 đã mở ra hướng đi mới khi những nguồn dược liệu bản địa được tổ chức sản xuất, chế biến và đưa ra thị trường dưới dạng hàng hóa.

Bằng việc đầu tư hệ thống nhà xưởng, máy móc hàng chục tỷ đồng, HTX Phượng Huệ phát triển các sản phẩm như trà túi lọc lá khôi, trà dây thìa canh, trà cà gai leo, trà dây gắm... Đến nay, HTX có nhiều sản phẩm được thành phố Hà Nội đánh giá, phân hạng và công nhận OCOP.

Quá trình chuẩn hóa sản phẩm cũng được thể hiện ở bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu. Đến nay, HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ  được các ngành chức năng đánh giá là một trong những cơ sở đi đầu trong chuẩn hóa sản phẩm, tham gia OCOP và ứng dụng khoa học công nghệ vào chế biến dược liệu.

Đáng chú ý, HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu “HTX thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ” từ năm 2023 và đã được cấp bằng bảo hộ. Hồ sơ được thực hiện thông qua một đơn vị đại diện sở hữu công nghiệp.

Việc thuê một đơn vị chuyên môn thực hiện thủ tục SHTT cho thấy một hướng tiếp cận phù hợp với nhiều HTX hiện nay. Thay vì tự xử lý những thủ tục pháp lý phức tạp, HTX có thể phối hợp với tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp để tra cứu, chuẩn bị hồ sơ, theo dõi quá trình thẩm định và bảo vệ quyền đối với nhãn hiệu.

Đây là điểm quan trọng, bởi đối với những HTX dựa nhiều vào giá trị bản địa như Phượng Huệ, thương hiệu không đơn thuần là một cái tên trên bao bì. Đằng sau thương hiệu còn là cách khai thác vùng nguyên liệu, phương thức sản xuất, câu chuyện văn hóa và uy tín của sản phẩm sao cho hiệu quả.

HTX Phượng Huệ cũng đang từng bước chuyển những giá trị truyền thống thành sản phẩm hàng hóa có quy trình sản xuất hiện đại. Chị Lý Thị Bích Huệ, Giám đốc HTX Phượng Huệ chia sẻ với VnBusiness rằng, HTX đã đầu tư khu sản xuất thuốc Nam quy mô lớn, kết nối tiêu thụ thảo dược cho khoảng 2.000 người Dao tại Ba Vì; HTX có các sản phẩm OCOP và những sản phẩm đã đăng ký với Bộ Y tế. Đáng chú ý, HTX thành lập Công ty cổ phần Phượng Huệ nằm trong HTX, qua đó tạo điều kiện huy động thêm nguồn lực để đầu tư thiết bị, mở rộng sản xuất và thị trường và đầu tư cho đăng ký và khai thác SHTT.

Như vậy, SHTT trong trường hợp này không đứng riêng lẻ. Nó nằm trong cả quá trình chuyên nghiệp hóa sản xuất, từ bảo tồn tri thức bản địa, tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến, tiêu chuẩn hóa sản phẩm đến xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Bảo hộ gắn với khác biệt hóa sản phẩm

Nếu HTX Phượng Huệ lựa chọn thế mạnh là dược liệu và tri thức bản địa, HTX Nông nghiệp công nghệ cao Kiên Cà lại cho thấy cách tiếp cận SHTT từ một sản phẩm nông nghiệp có tính khác biệt cao.

HTX Kiên Cà phát triển mô hình chăn nuôi gà theo hướng sử dụng thảo dược. Sản phẩm nổi bật là trứng gà cà gai leo Sadu, được TP.Hà Nội công nhận sản phẩm OCOP 4 sao. Sản phẩm có giá bán cao hơn đáng kể so với trứng gà thông thường nhưng vẫn được thị trường tiêu thụ ổn định.

Điểm tạo nên sự khác biệt của sản phẩm nằm ở chính quy trình chăn nuôi. HTX sử dụng cà gai leo và nhiều loại thảo dược trong khẩu phần ăn của gà, đồng thời áp dụng các yêu cầu kiểm soát về nước uống, nhiệt độ, môi trường chuồng nuôi và an toàn thực phẩm. Mô hình này đã đạt tiêu chuẩn VietGAP.

Khi sản phẩm đã tạo được dấu ấn riêng, câu chuyện bảo hộ thương hiệu trở nên cần thiết. Năm 2022, HTX Nông nghiệp công nghệ cao Kiên Cà nộp đơn đăng ký nhãn hiệu “KIEN CA”. Đến ngày 17/10/2024, nhãn hiệu “KIEN CA” được cấp văn bằng bảo hộ, có thời hạn đến ngày 2/12/2032.

Điều đáng nói ở đây là HTX không chỉ tạo ra một sản phẩm mới rồi đăng ký nhãn hiệu, mà từng bước hình thành hệ sinh thái thương hiệu xung quanh sản phẩm. Thương hiệu Sadu được sử dụng trên các sản phẩm trứng gà và trà cà gai leo. Ngoài ra, HTX còn thành lập công ty bên trong HTX tạo thuận lợi trong đầu tư vùng trồng, nhà máy sản xuất và phát triển các sản phẩm từ thảo dược.

Đây là ví dụ cho thấy ranh giới giữa sản xuất hàng hoá và xây dựng tài sản trí tuệ nằm ở cách HTX tổ chức toàn bộ chuỗi giá trị. Khi một sản phẩm có công thức, quy trình, tên gọi, hình ảnh nhận diện và thị trường riêng, thương hiệu trở thành tài sản cần được quản trị và bảo vệ.

Với HTX Kiên Cà, việc đăng ký nhãn hiệu còn giúp xác lập rõ chủ thể quyền đối với tên thương hiệu. Đây là nền tảng quan trọng khi sản phẩm mở rộng phân phối, hợp tác với các đối tác hoặc phát triển thêm những dòng sản phẩm mới.

Từ hai trường hợp trên có thể thấy, các HTX đang dần chuyển từ tư duy “làm ra sản phẩm” sang “làm ra sản phẩm có thương hiệu”. Tuy nhiên, đăng ký nhãn hiệu mới chỉ là bước đầu. Giá trị lớn hơn của SHTT nằm ở khả năng duy trì chất lượng, kiểm soát việc sử dụng thương hiệu, phát triển thị trường và biến quyền SHTT thành lợi thế cạnh tranh.

Không dừng ở đăng ký

Thực tế cũng đặt ra một yêu cầu mới rằng nếu HTX chỉ đăng ký nhãn hiệu rồi để đó thì giá trị của tài sản trí tuệ vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

Một nhãn hiệu được bảo hộ chỉ thực sự trở thành tài sản có giá trị khi đi cùng sản phẩm có chất lượng ổn định, hệ thống quản lý thương hiệu, thị trường tiêu thụ và chiến lược phát triển lâu dài. Với HTX, điều này càng quan trọng bởi quy mô vốn, nhân lực quản trị và năng lực pháp lý thường còn hạn chế.

Tại nhiều địa phương, định hướng này đang được thể hiện rõ trong chính sách mới. Đơn cử, ngày 9/1/2026, UBND thành phố Huế ban hành Quyết định 122/QĐ-UBND phê duyệt Chương trình phát triển tài sản trí tuệ thành phố Huế giai đoạn 2026-2030. Chương trình đặt mục tiêu tối thiểu 60% sản phẩm, dịch vụ chủ lực, đặc thù và sản phẩm OCOP được hỗ trợ đăng ký bảo hộ, quản lý và phát triển tài sản trí tuệ, đồng thời kiểm soát nguồn gốc và chất lượng sau bảo hộ.

Đáng chú ý, chương trình của địa phương này không chỉ tập trung vào việc “đăng ký cho có”. Một nhóm nhiệm vụ riêng được dành cho hỗ trợ, nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và phát triển tài sản trí tuệ. Trong đó có xây dựng hệ thống quản lý nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng; hỗ trợ quảng bá, xúc tiến thương mại và đặc biệt là khai thác nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý và sản phẩm OCOP theo hướng hợp tác, liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ theo chuỗi giá trị.

Chương trình cũng đặt ra chỉ tiêu hỗ trợ ít nhất 40 nhãn hiệu mỗi năm đối với sản phẩm truyền thống, đặc sản, OCOP, sản phẩm khởi nghiệp và sản phẩm chủ lực; đồng thời hỗ trợ các dự án xây dựng, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý.

Đây cũng là hướng mà nhiều HTX cần quan tâm trong thời gian tới. Thay vì coi SHTT là một khoản chi cho thủ tục hành chính, HTX cần xem đây là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh.

Từ câu chuyện của HTX Phượng Huệ có thể thấy, thương hiệu gắn với tri thức bản địa chỉ có giá trị khi HTX đồng thời bảo tồn nguồn nguyên liệu, chuẩn hóa sản xuất và phát triển sản phẩm. Với HTX Kiên Cà, thương hiệu được xây dựng trên nền tảng khác biệt hóa sản phẩm, tiêu chuẩn chăn nuôi, OCOP và tổ chức sản xuất theo hướng công nghệ cao.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao, nhất là khi các sản phẩm OCOP và nông sản địa phương cùng xuất hiện trên nhiều kênh bán hàng, việc xác lập quyền đối với thương hiệu sẽ giúp HTX chủ động hơn trong bảo vệ thành quả của mình. Nhưng xa hơn, HTX cần xây dựng được cơ chế quản lý và khai thác thương hiệu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quảng bá và liên kết với doanh nghiệp để mở rộng thị trường.

Tùng Lâm