Có những cánh đồng mà người gieo không phải là nông dân. Họ là những bàn tay ẩn mình sau màn hình, từ cách đó hàng vạn dặm, lặng lẽ gieo xuống những hạt giống không thể nảy mầm thành lúa, thành hoa mà chỉ thành cỏ dại, thành bụi gai, thành những đám mây mù che khuất sự thật.

Không gian mạng của chúng ta hôm nay đang là cánh đồng như vậy. Và câu hỏi đặt ra không phải là "liệu cỏ dại có đang mọc không", mà là "chúng ta đang gieo đủ hạt tốt chưa để cánh đồng ấy không có chỗ cho cỏ dại lên được?"

Hơn 78 triệu người Việt Nam đang dùng internet, chiếm khoảng 78% dân số và ít nhất 76 triệu người trong số đó hiện diện thường xuyên trên mạng xã hội. Đây là con số mà bất kỳ ai nghiên cứu truyền thông đều phải dừng lại suy ngẫm. Như vậy, chúng ta đang có một trong những tỷ lệ thâm nhập mạng xã hội cao nhất Đông Nam Á, nhưng đồng thời cũng đang đứng trước một trong những thách thức phức tạp nhất về bảo vệ nền tảng tư tưởng trong lịch sử.

Xuất phát từ thực tế đó, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu công tác tuyên giáo cần chủ động "xây dựng thế trận thông tin liên hoàn, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, dùng thông tin chính thống 'phủ xanh' không gian mạng". Đây không chỉ là một định hướng, đó là một mệnh lệnh chiến lược xuất phát từ nhận thức rõ ràng về bản chất của cuộc chiến đang thực sự diễn ra từng giờ, từng phút trên không gian số.

TRẬN ĐỊA KHÔNG CÓ TIẾNG SÚNG, NHƯNG CHƯA BAO GIỜ BỚT KHỐC LIỆT

Không gian mạng không còn là nơi con người "đi qua" để giải trí hay kết nối đơn thuần. Nó đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội. Ở đó, thông tin không chỉ phản ánh hiện thực mà còn kiến tạo nhận thức, dẫn dắt cảm xúc, điều hướng hành vi và định hình cả niềm tin chính trị.

Chỉ một thông tin sai lệch được lan đi đúng lúc, đúng tâm lý đám đông, cũng có thể làm nảy sinh hoài nghi mà cả một bài phân tích nghìn chữ đúng đắn cũng khó gỡ được. Chỉ một đoạn video bị cắt ghép, một câu nói bị bóp méo, một hình ảnh bị đặt sai ngữ cảnh cũng có thể tạo ra những làn sóng dư luận tiêu cực vượt xa phạm vi của chính sự việc và sống lâu hơn cả sự thật.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science năm 2018 của nhóm tác giả Soroush Vosoughi, Deb Roy và Sinan Aral (Đại học MIT) được giới truyền thông toàn cầu coi là công trình quan trọng nhất về tin giả cho đến nay đã phân tích 126.000 câu chuyện được chia sẻ trên mạng Twitter/X trong giai đoạn 2006-2017. Kết quả gây sốc khi tin giả lan truyền nhanh hơn tin thật từ 6 đến 20 lần, và một tin giả điển hình tiếp cận 1.500 người nhanh hơn một tin thật từ 6 lần trở lên. Đáng lo ngại hơn, tác nhân lan truyền tin giả không phải là bot hay tài khoản ảo mà là chính con người, với tâm lý "thấy lạ thì chia sẻ".

Bức tranh ấy tại Việt Nam không khác nhiều. Báo cáo thường niên về an toàn thông tin do Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch) phát hành ghi nhận hàng chục nghìn tin giả bị gỡ bỏ mỗi năm. Riêng trong năm 2021, đỉnh điểm dịch COVID-19, Bộ này đã xử lý hơn 2.000 trường hợp đăng tải thông tin sai lệch trên mạng xã hội, trong đó có nhiều trường hợp phát tán tin giả về vắc-xin, về phong tỏa, về số liệu tử vong, trực tiếp gây hoang mang xã hội và cản trở công tác phòng chống dịch của Chính phủ.

Đó là lý do Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC) được thành lập theo Quyết định số 1997/QĐ-BTTTT ngày 17/12/2021 ra đời. Trong năm 2023, VAFC đã phát đi hàng trăm cảnh báo chính thức và xác nhận đây là tuyến phòng thủ đầu tiên trong hệ thống bảo vệ không gian thông tin quốc gia.

" Cùng với việc gia tăng trải nghiệm cho người dùng, không gian mạng cũng xuất hiện nhiều diễn biến phức tạp. Vì vậy, bên cạnh các quy định pháp luật, việc ban hành Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên không gian mạng là cần thiết và được kỳ vọng sẽ tác động trực tiếp tới khoảng 76 triệu người dùng mạng xã hội tại Việt Nam."

Ông Trần Thanh Lâm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Hội thảo góp ý Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên không gian mạng ngày 22/10/2025

Quả thực, môi trường thông tin Việt Nam đang chứng kiến sự cạnh tranh không cân sức. Trong khi báo chí chính thống phải qua quy trình kiểm chứng nhiều lớp trước khi đến độc giả, thì một tài khoản mạng xã hội cá nhân có thể tung ra nội dung bất kỳ trong vài giây, không cần xác minh, không cần chịu trách nhiệm trực tiếp, và đôi khi đạt được độ tiếp cận ngang bằng hoặc vượt qua cả một tờ báo có biên tập hẳn hoi.

THUẬT TOÁN TRỞ THÀNH KẺ ĐỒNG LÕA KHÔNG CÓ CHỦ ĐÍCH

Muốn hiểu vì sao cỏ dại mọc nhanh hơn lúa trên cánh đồng số, hãy nhìn vào cách các nền tảng mạng xã hội thực sự vận hành không phải qua những tuyên bố công khai của họ, mà qua những gì các nhà nghiên cứu độc lập đã chứng minh.

Facebook, TikTok, YouTube không kiếm tiền từ việc thông tin của bạn đúng hay sai. Họ kiếm tiền từ thời gian bạn ở lại trên nền tảng và thuật toán của họ đã học được một quy luật không cần dạy. Những nội dung kích hoạt nỗi sợ, sự phẫn nộ, sự hoang mang sẽ giữ người dùng lâu hơn bất kỳ thứ gì khác. Một bài phân tích chính sách sâu sắc có thể bị lướt qua sau ba giây, trong khi đó một video giả mạo, cắt ghép cảnh xô xát có thể chiếm màn hình hàng phút và được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi ai đó đủ bình tĩnh để đặt câu hỏi: "Thật sự là vậy không?"

Năm 2021, Frances Haugen, cựu nhân viên Meta đã rò rỉ hàng nghìn tài liệu nội bộ cho Ủy ban Thương mại Mỹ và Quốc hội, tiết lộ rằng các kỹ sư của Facebook từng đề xuất giảm bớt tính năng khuếch đại nội dung gây tranh cãi, nhưng bị từ chối vì lo ngại ảnh hưởng đến chỉ số tương tác. Nói cách khác, thuật toán biết nội dung gây hại nhưng vẫn đẩy lên vì nó có lợi cho doanh thu. Đây không phải là vấn đề kỹ thuật; đây là vấn đề lựa chọn lợi ích.

Điều này giải thích một hiện tượng mà những người làm truyền thông Việt Nam đều nhận ra trong các giai đoạn nhạy cảm chính trị như trước kỳ đại hội, trong các cuộc cải cách hành chính lớn, hay khi có biến động về nhân sự, lượng tin giả và nội dung kích động trên mạng tăng vọt không chỉ vì có nhiều kẻ xấu hơn, mà còn vì thuật toán ưu tiên phân phối đúng loại nội dung ấy đến đúng những người đang tâm lý bất ổn nhất.

Tin giả, tin sai sự thật, tin do AI tạo ra nhằm xuyên tạc, kích động, chống phá Đảng, Nhà nước, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc tuy không nhiều nhưng lại được phát tán mạnh trên không gian mạng.

Ông Trịnh Văn Quyết, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Buổi làm việc với các cơ quan báo chí về nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền Đại hội XIV của Đảng ngày 11/12/2025

Nguy hiểm hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến cuộc chiến này bước sang giai đoạn phức tạp hơn nhiều. Deepfake, công nghệ tạo ra video, hình ảnh, giọng nói giả với độ chân thực ngày càng cao, không còn đòi hỏi kiến thức kỹ thuật chuyên sâu. Tại Việt Nam, các cơ quan chức năng đã ghi nhận nhiều vụ việc sử dụng công nghệ deepfake để giả mạo khuôn mặt, giọng nói của quan chức, lãnh đạo nhằm tạo ra các "bằng chứng" bịa đặt. Theo Báo cáo An ninh mạng Việt Nam 2024 do BKAV phát hành, số vụ tấn công sử dụng deepfake tại Việt Nam tăng hơn 300% so với năm 2022, và phần lớn nhắm vào mục tiêu chính trị và gây hoang mang dư luận.

Một ví dụ được nhiều người nhớ trước thềm Đại hội XIV của Đảng, hàng loạt tài khoản mạng xã hội, từ Facebook đến Telegram, đồng loạt tung tin bịa đặt về "nội bộ tranh giành", "phe phái", thậm chí "phát ngôn bị cắt ghép" của lãnh đạo cấp cao. Các thông tin này được thiết kế tinh vi theo dạng "leak nội bộ", mang vẻ ngoài hợp lý và được phân phối vào đúng thời điểm tâm lý xã hội đang chú ý nhất đến Đại hội. Thực tế chứng minh toàn bộ là bịa đặt nhưng không ít người dùng đã tiếp nhận và chia sẻ trước khi có thể kiểm chứng.

Đây là điểm mà nhiều người làm truyền thông cần hiểu rõ hơn về bản chất của đối thủ, như nhận định của ông Hạ Hồng Việt, Giám đốc Công ty cổ phần truyền thông chiến lược Sellator: "Thuật toán mạng xã hội vừa phân tích hành vi người dùng, vừa phân loại nội dung để đề xuất chính xác những gì họ quan tâm. Drama, bê bối hay tin tiêu cực chỉ lan rộng khi có lượng người theo dõi đủ lớn. Thuật toán không chỉ phân loại tốc độ lan truyền mà còn phản ánh mối quan tâm thực sự của đám đông ngày nay"

Một thủ đoạn ngày càng phổ biến là lợi dụng những bức xúc có thật trong đời sống, về chất lượng dịch vụ công, về tiêu cực xã hội, về quy hoạch đất đai, như "mồi" để dẫn dắt người dùng vào những kết luận sai lệch. Người xem ban đầu đồng cảm với bức xúc được phản ánh; sau đó họ bị dẫn dắt tiếp nhận những diễn giải xuyên tạc về nguyên nhân, về bản chất vấn đề, về ai chịu trách nhiệm. Khi cảm xúc đã bị kích hoạt, lý trí thường đã thua cuộc.

Kẻ thù trên không gian mạng hiểu rõ quy luật này. Họ không cần bịa ra những câu chuyện hoàn toàn không có thực; họ chỉ cần chọn lọc thực tế, cắt bỏ ngữ cảnh và đặt một diễn giải sai lệch vào đúng khung cảm xúc mà thuật toán sẽ ưu tiên phân phối. Tính nguy hiểm của những cuộc tấn công này là nó khai thác đúng vào đặc điểm tâm lý trên môi trường số, nơi con người tiếp nhận thông tin bằng cảm xúc trước khi sử dụng lý trí.

KHOẢNG TRỐNG THÔNG TIN CHÍNH LÀ MẢNH ĐẤT MÀU MỠ CHO CỎ DẠI

Có một quy luật thực tiễn đã được kiểm chứng qua nhiều tình huống thực tế tại Việt Nam. Ở đâu thông tin chính thống đến chậm, ở đó tin giả có cơ hội chiếm lĩnh "trận địa" và một khi đã chiếm được, rất khó giành lại.

Tháng 9 và tháng 10 năm 2023, khi Chính phủ triển khai kế hoạch sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, xã tại nhiều tỉnh thành, một làn sóng tin giả xuất hiện đồng loạt trên Facebook và Zalo với các nội dung như: "huyện X sẽ bị giải thể", "cán bộ Y sẽ mất việc", "đất đai vùng Z sẽ bị thu hồi hàng loạt". Trong khoảng thời gian ngắn trước khi các cơ quan chức năng kịp phát đi thông báo chính thức, hàng chục nghìn lượt chia sẻ đã lan truyền những thông tin sai lệch ấy. Cục Thông tin Cơ sở, Bộ TT&TT (trước sáp nhập) sau đó phải ban hành nhiều công văn đính chính nhưng thống kê cho thấy bài đính chính chỉ đạt khoảng 10 - 15% độ tiếp cận so với bài gốc gây hoang mang.

Khoảng cách giữa tốc độ của tin xấu và tốc độ của thông tin chính thống chính là môi trường lý tưởng để "cỏ dại" bám rễ.

Nhìn rộng hơn, "khoảng trống thông tin" không chỉ là khoảng trống về tốc độ. Đó còn là khoảng trống về ngôn ngữ và hình thức. Một nghiên cứu khảo sát độc giả trẻ của Viện Báo chí và Truyền thông (Đại học Quốc gia Hà Nội) công bố năm 2023 chỉ ra rằng hơn 60% người dùng mạng dưới 35 tuổi nhận thông tin qua video ngắn và bài đăng mạng xã hội, không phải qua báo chí truyền thống. Trong khi đó, phần lớn thông tin cải chính, đính chính của cơ quan nhà nước vẫn đang được phát đi dưới dạng văn bản dài, ngôn ngữ hành chính, một hình thức mà chính nhóm đối tượng cần bảo vệ nhất lại ít tiếp cận nhất.

Một dạng khoảng trống khác, nguy hiểm không kém, là khoảng trống về lòng tin. Đây là dạng khoảng trống mà tin giả khai thác triệt để nhất. Khi người dân cảm thấy chưa nhận được giải thích thỏa đáng về một vấn đề, họ có xu hướng tự lấp đầy bằng suy đoán và những suy đoán trong môi trường mạng rất dễ bị dẫn dắt bởi các nguồn thiếu kiểm chứng.

Đây chính là cơ chế mà các nhà nghiên cứu truyền thông gọi là "lấp đầy khoảng trống nhận thức". Khi thông tin chính thức vắng mặt hoặc đến chậm, não người sẽ tự động tìm cách tạo ra một câu chuyện mạch lạc từ những mảnh thông tin rời rạc có sẵn, bất kể những mảnh đó có chính xác hay không. Các thế lực phản động hiểu rõ cơ chế này và khai thác nó một cách có hệ thống. Chúng tung những mảnh thông tin không đầy đủ, sau đó để thuật toán và tâm lý đám đông "hoàn thiện" câu chuyện theo hướng mà họ muốn.

Theo thống kê của Bộ Công an, trong giai đoạn 2022-2024, số vụ xử phạt vi phạm hành chính liên quan đến đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội lên tới hàng nghìn trường hợp mỗi năm. Một tỷ lệ đáng kể trong số đó không xuất phát từ ý đồ xấu mà do người chia sẻ thật sự tin vào những gì họ đăng lại. Đây là minh chứng rõ nhất cho sức mạnh của "khoảng trống thông tin". Khi thông tin chính thống không kịp thời xuất hiện, cộng đồng có thể tự lấp đầy khoảng trống ấy bằng những suy đoán, nội dung sai lệch, thậm chí vô tình tiếp tay cho tin giả lan rộng.

NHẬN DIỆN ĐỂ CHIẾN ĐẤU, TỪ PHÒNG THỦ ĐẾN THẾ CHỦ ĐỘNG

Từ những thực tế nêu trên, một điều rõ ràng rằng cuộc chiến trên không gian mạng không phải cuộc chiến mà chúng ta có thể thắng bằng cách chỉ "chống". Ngăn chặn, xử phạt, gỡ bỏ. Đó đều là những biện pháp cần thiết nhưng không đủ, và nếu không có chiến lược "xây" đi kèm, chúng ta mãi ở thế đuổi theo hậu quả.

Lịch sử cuộc chiến chống tin giả trên thế giới cho thấy không một quốc gia nào thành công trong việc làm sạch không gian mạng chỉ bằng biện pháp hành chính. Estonia từng hứng chịu cuộc tấn công thông tin quy mô lớn từ Nga năm 2007 đã chọn hướng tiếp cận khác. Quốc gia này đã đầu tư toàn diện vào giáo dục kỹ năng số từ bậc tiểu học, xây dựng hệ sinh thái thông tin lành mạnh với báo chí độc lập, và phát triển năng lực phản ứng thông tin nhanh của nhà nước. Kết quả là người dân Estonia được đánh giá có "sức đề kháng thông tin" thuộc hàng cao nhất thế giới.

Bài học này không thể áp dụng nguyên mẫu vào Việt Nam, nhưng nguyên lý cốt lõi hoàn toàn phù hợp bởi vì sức mạnh bền vững nhất để chống tin giả là sức mạnh từ bên trong cộng đồng, không phải từ bên trên xuống.

Phải lấy Nhân dân là chủ thể, làm trung tâm; nắm chắc tình hình Nhân dân; sử dụng tối đa các công cụ đo lường, phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để “lắng nghe” tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác tuyên giáo và dân vận năm 2025, triển khai nhiệm vụ năm 2026

Nhìn vào thực tiễn Việt Nam, đã có những mô hình đáng ghi nhận. Chương trình "Phủ sóng nội dung tích cực" do Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với các cơ quan báo chí triển khai trong dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám cho thấy khi nội dung chính thống được đầu tư đúng cách về hình thức trình bày, về kênh phân phối và về thời điểm, nó hoàn toàn có khả năng cạnh tranh và chiếm ưu thế trên không gian mạng. Concert quốc gia "Tổ quốc trong tim" với hơn 50.000 khán giả tại sân Mỹ Đình và hàng chục triệu lượt xem trực tuyến là một minh chứng cho việc nội dung chính thống đủ hay, đủ cảm xúc, người dùng mạng không chỉ tiếp nhận mà họ còn chủ động chia sẻ.

Điều này đặt ra một câu hỏi then chốt cho tất cả những ai tham gia vào công tác thông tin tuyên truyền. Đó là chúng ta có thực sự đang sản xuất nội dung đủ hấp dẫn để người dân muốn chia sẻ không? Hay chúng ta vẫn đang sản xuất theo quy trình cũ và kỳ vọng kết quả mới?

Yêu cầu "đổi mới toàn diện công tác thông tin, tuyên truyền trên báo chí và các nền tảng số, giữ thế chủ động tấn công, dẫn dắt của báo chí chính thống" mang ý nghĩa không chỉ về nghiệp vụ, mà còn về tư duy chiến lược. Đây là yêu cầu chuyển từ "cung cấp thông tin" sang "cạnh tranh trên không gian mạng", một mặt trận hoàn toàn mới với những quy luật và đòi hỏi hoàn toàn khác.

Phải xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc trên mặt trận tư tưởng, làm cho mỗi cán bộ, đảng viên và người dân đều có sức đề kháng tốt trước các luận điệu xuyên tạc, chống phá.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác tuyên giáo và dân vận năm 2025, triển khai nhiệm vụ năm 2026

GIEO HẠT TRƯỚC KHI CỎ DẠI MỌC

Nhìn lại toàn bộ bức tranh, có thể nhận thấy một nghịch lý đáng lo ngại. Việt Nam đang có lực lượng truyền thông đông đảo, có hệ thống báo chí lớn mạnh, có mạng lưới cán bộ tuyên giáo từ Trung ương đến tận cơ sở nhưng trên không gian mạng, thông tin chính thống vẫn đang thua trong cuộc đua về tốc độ lan tỏa và sức hấp dẫn so với tin giả, tin xấu độc.

Đây không phải hạn chế không thể khắc phục. Đây là hạn chế về chiến lược và chiến lược hoàn toàn có thể thay đổi.

Thực tế, cỏ dại mọc nhanh không phải vì nó mạnh hơn lúa. Cỏ dại mọc nhanh vì nó mọc ở mảnh đất chưa được canh tác. Trên không gian số, "đất chưa được canh tác" chính là những khoảng trống thông tin, những khoảng thiếu vắng nội dung tích cực, những khoảnh khắc mà người dân có câu hỏi nhưng chưa nhận được câu trả lời đáng tin cậy từ nguồn chính thống.

Thế trận thông tin liên hoàn mà Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ đạo xây dựng chính là câu trả lời chiến lược cho bài toán ấy. Chúng ta không chỉ phản công khi bị tấn công, mà chủ động canh tác cánh đồng thông tin từ trước, không chỉ gỡ bỏ cỏ dại, mà gieo hạt lúa đủ dày để cỏ không còn đất mà mọc.

Và thế trận ấy cần được xây dựng không phải bởi một lực lượng đặc nhiệm ở đâu đó, mà bởi từng cơ quan, từng tổ chức, từng cán bộ đảng viên, từng người làm báo và từng người dân có trách nhiệm, mỗi ngày, bền bỉ, không nghỉ.

Bởi trên cánh đồng số, loại cỏ dại nguy hiểm nhất không phải là thứ cỏ đã mọc mà là mảnh đất trống chưa được gieo.

——

Bài 2: Gieo trước khi diệt cỏ, bí quyết của chiến lược "Xây"

Thùy Trang