Từ giá bán đến trách nhiệm trong chuỗi cung ứng

“Ngày xưa chúng ta nói rất nhiều về giá cả, về thời gian giao hàng, về chất lượng. Nhưng bây giờ doanh nghiệp phải trả lời được câu hỏi về phát triển bền vững trước. Sau đấy, nếu doanh nghiệp có chương trình phát triển bền vững, có chính sách lao động tốt, có chính sách bảo vệ môi trường tốt, có hệ thống quản trị tốt, thì khách hàng mới bắt đầu bàn đến câu chuyện giá và câu chuyện chất lượng.”

Nhận định của bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Chi nhánh khu vực TP.HCM (VCCI-HCM), phản ánh sự thay đổi trong cách khách hàng quốc tế đánh giá nhà cung ứng, đặc biệt đối với các doanh nghiệp xuất khẩu tôm và lúa gạo.

Phát biểu tại Hội thảo tổng kết Dự án “Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của doanh nghiệp tôm và lúa gạo thông qua nâng cao kỹ năng làm việc và an toàn vệ sinh lao động tại doanh nghiệp” (Dự án An sinh Xã hội) ngày 15/10/2026 tại TP. Cần Thơ, bà Ninh cho rằng doanh nghiệp không chỉ chịu sức ép từ yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu, mà còn phải cạnh tranh để giữ chân người lao động.

Theo số liệu tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 được dẫn tại hội thảo, giai đoạn 2016-2025, lao động trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm 2,84 triệu người, tương đương 14,66%.

“Cạnh tranh về lao động rất khốc liệt”, bà Ninh nói, “đặc biệt là doanh nghiệp trong ngành tôm và ngành lúa, cạnh tranh với những ngành nghề khác và với những địa phương khác nữa”.

Trong bối cảnh đó, cải thiện điều kiện làm việc, bảo đảm an toàn lao động và thực hiện trách nhiệm xã hội không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của đối tác, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì sản xuất.

Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI-HCM, nhấn mạnh: “Các quy định mới về thẩm định chuỗi cung ứng đã biến việc thực thi trách nhiệm xã hội từ một lựa chọn khuyến khích trở thành tấm vé bắt buộc để các mặt hàng nông sản Việt Nam thâm nhập và đứng vững trên thương trường quốc tế”.

Những vấn đề này là trọng tâm của chương trình “Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của doanh nghiệp tôm và lúa gạo thông qua nâng cao kỹ năng làm việc và an toàn vệ sinh lao động tại doanh nghiệp”, do VCCI-HCM phối hợp với Oxfam tại Việt Nam triển khai từ tháng 6/2024, với nguồn tài trợ của Tổng vụ Hợp tác Phát triển Bỉ (DGD).

Chương trình thuộc Dự án An sinh xã hội giai đoạn 2022–2026, hướng đến cải thiện điều kiện làm việc và khả năng tiếp cận an sinh xã hội, đặc biệt đối với lao động nữ.

Theo kết quả tổng kết, 104 doanh nghiệp tôm và lúa gạo đã trực tiếp tham gia, hưởng lợi từ các hoạt động của chương trình; hơn 23.000 người lao động được hưởng lợi, trong đó trên 55% là nữ. Gần 4.000 người trực tiếp tham gia các khóa đào tạo.

Khi người lao động trở thành một phép tính cạnh tranh

Tại Công ty Minh Phú Cà Mau, những thay đổi bắt đầu từ chính thao tác hằng ngày của công nhân.

Sau khóa đào tạo về nhận diện lãng phí và nguy cơ mất an toàn lao động, chị Hân, một quản đốc của công ty, nhận thấy công nhân phải sử dụng hai dụng cụ riêng biệt để lột tôm. Cách làm này vừa tốn thời gian, vừa hạn chế năng suất và tiềm ẩn nguy cơ tai nạn.

Chị đề xuất kết hợp hai dụng cụ thành một. Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, cải tiến giúp thao tác thuận tiện hơn, tăng năng suất, giảm mệt mỏi và nguy cơ tai nạn cho người lao động, đồng thời góp phần cải thiện thu nhập.

Từ những thay đổi trong sản xuất, doanh nghiệp cũng điều chỉnh cách đào tạo và phát triển nhân sự.

Minh Phú Cà Mau đưa việc tham gia các chương trình đào tạo, tư vấn của dự án thành một trong những tiêu chí xét thăng tiến. Tính đến tháng 6/2026, hơn 200 người lao động từng tham gia đào tạo đã được thăng tiến, đảm nhận vị trí trong đội ngũ quản lý, điều hành tại nhà máy mới.

Một nữ quản lý cấp trung tại doanh nghiệp tham gia dự án cho biết trước đây nhiều công việc được thực hiện theo kinh nghiệm, thiếu quy trình rõ ràng. Sau đào tạo, các bộ phận có quy trình chuẩn cho từng khâu, giúp người lao động nắm được nhiệm vụ và giảm lúng túng trong phối hợp.

Những đề xuất cải thiện môi trường làm việc cũng xuất phát từ chính người lao động, như điều chỉnh thời giờ nghỉ ngơi, cải thiện thu nhập và tăng sự quan tâm đến đời sống gia đình.

Đối với lao động nữ, chương trình triển khai hoạt động “Chuyện nhà - Chuyện xưởng” để chia sẻ kiến thức chăm sóc sức khỏe, ứng phó áp lực công việc, cùng kênh Zalo “Bạn kể chúng mình nghe” hỗ trợ tư vấn tâm lý.

Một số doanh nghiệp đầu tư phòng vắt sữa, khu vực nghỉ ngơi, hỗ trợ chi phí nhà trẻ, nuôi con nhỏ và bổ sung chính sách dành cho phụ nữ mang thai, nuôi con nhỏ.

Theo bà Ninh, khi người lao động cảm thấy môi trường làm việc an toàn và được quan tâm, họ có xu hướng gắn bó lâu dài hơn, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuyển dụng và cải thiện năng suất.

Ở cấp quản trị, 4 doanh nghiệp thí điểm đã rà soát, điều chỉnh chính sách theo khung môi trường, xã hội và quản trị (ESG), tham chiếu các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng của Liên minh châu Âu.

Những nội dung được điều chỉnh bao gồm nội quy lao động, thỏa ước lao động tập thể, quy chế đối thoại tại nơi làm việc, chính sách lương thưởng, tuyển dụng, quản lý điện nước và kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo VCCI-HCM, các thay đổi về chính sách này tác động trực tiếp đến hơn 15.000 người lao động.

Bài toán của doanh nghiệp nhỏ và mắt xích hợp tác xã

Nếu doanh nghiệp chế biến phải thay đổi điều kiện lao động và hệ thống quản trị, hợp tác xã và nông dân ở vùng nguyên liệu cũng đối mặt với yêu cầu nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, bảo đảm an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Khảo sát của VCCI-HCM cho thấy liên kết giữa doanh nghiệp và vùng nguyên liệu còn lỏng lẻo. Một số hợp tác xã và nông dân chưa nắm rõ những yêu cầu mới về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, dẫn đến khó khăn trong quá trình hợp tác với doanh nghiệp.

Đây là điểm đáng chú ý bởi chất lượng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của sản phẩm xuất khẩu không chỉ được quyết định tại nhà máy chế biến. Nếu thông tin về nguyên liệu, quy trình sản xuất và nguồn gốc sản phẩm không được quản lý từ đầu chuỗi, doanh nghiệp cũng gặp khó khăn khi chứng minh việc tuân thủ yêu cầu của khách hàng.

Để thu hẹp khoảng cách này, VCCI-HCM phối hợp với Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cùng các sở nông nghiệp và môi trường địa phương tổ chức đào tạo cho hợp tác xã về quản trị, Luật Hợp tác xã, quy định thuế, kỹ năng xây dựng hợp đồng và thương thảo với đối tác.

Các hợp tác xã còn được hỗ trợ tiếp cận tiêu chuẩn HACCP, ISO 22000, hoàn thiện nhận diện thương hiệu, thông tin nguồn gốc xuất xứ, bao bì và nhãn mác sản phẩm.

Trong số các đơn vị được lựa chọn hỗ trợ tại TP. Cần Thơ có HTX Nông Ngư Hòa Đê và HTX Vinh Lợi.

Thông qua các hoạt động tham quan, kết nối tại triển lãm Vietshrimp 2026 và đối thoại liên kết chuỗi, hơn 30 hợp tác xã đã có cơ hội làm việc, kết nối thương mại với doanh nghiệp. Gần 500 người lao động và nông hộ trong các hợp tác xã được đào tạo về an toàn vệ sinh lao động và trách nhiệm xã hội.

Tuy nhiên, kết nối thương mại mới là bước đầu. Để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xuất khẩu, hợp tác xã còn phải nâng cao khả năng quản lý vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn và cung cấp thông tin mà doanh nghiệp thu mua cần để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Với các hợp tác xã quy mô nhỏ, những yêu cầu này cũng đặt ra bài toán về nguồn lực, nhân sự và khả năng duy trì thực hành sau khi chương trình hỗ trợ kết thúc.

Khó khăn về quản trị không chỉ xuất hiện tại các hợp tác xã mà còn là vấn đề của doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Bà Lưu Thị Yến Hằng, Giám đốc Công ty lúa gạo Hồng Tân, cho biết doanh nghiệp có kinh nghiệm làm việc với nông dân và vùng nguyên liệu, nhưng ban đầu còn hạn chế về kiến thức, kỹ năng và năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý.

Sau khi tham gia dự án, công ty từng bước cải thiện kỹ năng quản trị, đàm phán, khả năng tiếp cận thị trường và hoàn thiện quy trình tại nhà máy chế biến, cùng các chứng nhận về hữu cơ, SRP và an toàn vệ sinh thực phẩm.

“Chúng tôi đã được thay đổi và nhìn nhận một cách rất thực tế và mới mẻ để tiến tới thị trường mới”, bà Hằng chia sẻ.

Theo bà, những chuyển biến còn thể hiện ở công việc và thu nhập ổn định hơn của người lao động, qua đó giúp họ chăm lo tốt hơn cho gia đình.

Dù vậy, bà Hằng cho rằng thị trường ngày càng khó tính, doanh nghiệp vẫn cần được hỗ trợ tiếp cận kỹ thuật và tiêu chuẩn mới để nâng giá trị sản phẩm, duy trì liên kết với nông dân và giữ vững hoạt động kinh doanh.

Đây cũng là bài toán chung của chuỗi tôm và lúa gạo. Doanh nghiệp cần nguồn nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn, trong khi hợp tác xã và nông dân cần đầu ra ổn định, thông tin thị trường và sự hỗ trợ để thay đổi phương thức sản xuất.

Theo bà Ninh, điều khó nhất không phải tổ chức các khóa đào tạo mà là thay đổi nhận thức của doanh nghiệp, từ chỗ coi tuân thủ là khoản chi phí để có chứng nhận sang nhận ra lợi ích thực tế đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

“Họ sẽ đầu tư và họ duy trì, chứ không phải chỉ làm khi có dự án, dự án rút thì doanh nghiệp thôi. Doanh nghiệp tích hợp luôn những chính sách tốt vào chiến lược phát triển chung của mình”, bà Ninh nói.

Sau gần hai năm rưỡi triển khai, chương trình đã xây dựng 10 mô hình doanh nghiệp tiên phong và hỗ trợ 4 doanh nghiệp thí điểm hoàn thành đánh giá ESG độc lập, bên cạnh các hoạt động đào tạo, kết nối hợp tác xã và cải thiện chính sách lao động.

Bà Vũ Thị Quỳnh Hoa, Giám đốc quốc gia Oxfam tại Việt Nam, cho rằng giá trị của dự án nằm ở sự kết hợp giữa 3 mục tiêu: “Một là nâng cao khả năng tiếp cận an sinh xã hội cho người lao động và người nông dân. Thứ hai là tăng cường thực hành kinh doanh có trách nhiệm đối với các doanh nghiệp. Thứ ba là nâng cao khả năng cạnh tranh của các ngành hàng như tôm và lúa tại Việt Nam.”

Từ những kết quả này, yêu cầu đặt ra không chỉ là nhân rộng các mô hình tốt trong doanh nghiệp, mà còn phải đưa hợp tác xã và nông dân vào quá trình chuyển đổi. Bởi khi khách hàng quốc tế yêu cầu minh bạch và trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi cung ứng, một nhà máy đáp ứng tiêu chuẩn vẫn chưa đủ nếu vùng nguyên liệu phía sau chưa theo kịp.

Thùy Linh