Tuy nhiên, để biến cơ hội thành đơn hàng xuất khẩu, doanh nghiệp cần nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về tiêu chuẩn, dữ liệu, truy xuất và năng lực bán hàng quốc tế và hiện thực hoá bằng những đơn hàng cụ thể.

Mở dư địa cho hàng Việt

Tại Diễn đàn “Chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam” ngày 18/9, các chuyên gia nhận định sự thay đổi trong cấu trúc chuỗi cung ứng đang tạo thêm không gian để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường, tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất và thương mại quốc tế.

Theo bà Đỗ Diệu Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tăng từ 336,25 tỷ USD năm 2021 lên 475,04 tỷ USD năm 2025. Tuy nhiên, khu vực doanh nghiệp trong nước mới chiếm 22,7% kim ngạch xuất khẩu năm 2025, trong khi khu vực FDI chiếm tới 77,3%.

Đáng chú ý, tỷ lệ doanh nghiệp trong nước có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu giảm từ khoảng 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023. Điều này cho thấy dư địa để doanh nghiệp Việt nâng cao mức độ tham gia và tạo giá trị trong chuỗi cung ứng quốc tế vẫn còn lớn.

Trong bối cảnh các nhà mua hàng quốc tế tìm kiếm và đa dạng hóa nguồn cung, cơ hội đang mở ra rõ hơn đối với những ngành Việt Nam có lợi thế về nguyên liệu và năng lực sản xuất, trong đó có nông nghiệp, thực phẩm chế biến, gia vị, hoa quả tươi.

Đây cũng là lợi thế phù hợp với xu hướng “China Plus One” (Trung Quốc + 1), khi nhiều doanh nghiệp quốc tế tìm cách phân tán rủi ro và bổ sung các địa điểm cung ứng ngoài Trung Quốc. Ông Kevin Geneugelijk, Giám đốc Phát triển kinh doanh, BM Forwarding BV (Hà Lan), cho rằng xu hướng này không còn là dự báo mà đang diễn ra trên thực tế, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia hưởng lợi.

Đối với nông sản, lợi thế về vị trí địa lý, thời gian vận chuyển, sự đa dạng sản phẩm và hệ thống các hiệp định thương mại tự do (FTA) đang tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận những thị trường mới.

Tại Trung Đông, chẳng hạn, chuối Việt Nam đang nhận được sự quan tâm từ các nhà nhập khẩu. Ông Mirash Basheer, Giám đốc điều hành Tập đoàn Lulu Group International tại Việt Nam, cho biết thời gian vận chuyển chuối từ Việt Nam tới Trung Đông khoảng 20-25 ngày, trong khi hàng từ Ecuador hoặc Philippines có thể mất hơn 40 ngày.

Với mặt hàng tươi, thời gian vận chuyển ngắn không chỉ giúp duy trì chất lượng mà còn góp phần giảm hao hụt và nâng sức cạnh tranh. “Chúng tôi đang nhận được ngày càng nhiều đơn đặt hàng đối với chuối Việt Nam. Chất lượng chuối cũng được cải thiện rõ rệt khi các nhà sản xuất đã chú trọng hơn đến việc duy trì chất lượng đồng đều để cạnh tranh với các nhà cung cấp lớn”, ông Mirash Basheer chia sẻ.

Theo đại diện Lulu, ngoài chuối, gạo, trái cây, nông sản chế biến và thực phẩm Việt Nam cũng có nhiều tiềm năng tại thị trường Trung Đông.

Không chỉ những mặt hàng đã có vị thế như gạo, cà phê, điều hay thủy sản, nhóm rau quả và thực phẩm chế biến cũng đang có dư địa mở rộng khi nhu cầu của các thị trường ngày càng đa dạng. Đây là cơ sở để doanh nghiệp nông nghiệp tận dụng sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung vào những thị trường và nhóm sản phẩm truyền thống.

Tuy nhiên, lợi thế về sản phẩm và nguồn nguyên liệu mới là điều kiện cần. Theo TS. Đỗ Diệu Hương, doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng hiện phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu về chất lượng, giá thành, quy mô, khả năng giao hàng, nguồn gốc nguyên liệu, dữ liệu, truy xuất, phát thải carbon, năng lượng, môi trường, lao động và quản trị rủi ro.

Bà Hương cho rằng doanh nghiệp cần xác định rõ “khoảng cách tiêu chuẩn” giữa năng lực hiện tại với yêu cầu của từng thị trường, chuỗi cung ứng hoặc doanh nghiệp dẫn dắt. Từ đó, nguồn lực đầu tư có thể được tập trung vào những tiêu chí còn thiếu, thay vì dàn trải.

Cần hiện thực hoá bằng những đơn hàng

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH Xúc tiến Xuất khẩu VIETGO, Việt Nam có nhiều lợi thế về vị trí địa lý, hệ thống cảng biển và khả năng kết nối với các tuyến hàng hải quốc tế. Cùng với mạng lưới FTA như CPTPP, EVFTA, UKVFTA và RCEP, đây là những điều kiện thuận lợi để hàng hóa Việt Nam tiếp cận các thị trường lớn.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh sự quan tâm của các nhà mua hàng quốc tế chưa đồng nghĩa với đơn hàng. “Sự dịch chuyển chuỗi cung ứng đang tạo ra lượng quan tâm rất lớn từ các nhà mua hàng quốc tế đối với Việt Nam. Song, chúng ta cần phân biệt rõ giữa cơ hội và đơn hàng”, ông Việt nói.

Việc một quốc gia được các nhà mua hàng quan tâm hay một khách hàng gửi yêu cầu mua hàng mới chỉ là bước đầu. Cơ hội chỉ thực sự trở thành đơn hàng khi doanh nghiệp có khả năng báo giá, đàm phán, tổ chức sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn, thực hiện thanh toán và giao hàng đúng yêu cầu.

Đây cũng là điểm doanh nghiệp Việt cần cải thiện, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư nhà máy, máy móc, vùng nguyên liệu nhưng còn thiếu nhân lực có khả năng tìm kiếm nhà mua hàng, đàm phán, tổ chức nguồn hàng và phát triển thị trường quốc tế.

"Sân chơi" chuỗi cung ứng toàn cầu: Doanh nghiệp Việt không thể mãi ở "chiếu dưới"

‘Vé vào cửa’ thị trường: chậm một bước, lỡ cả chuỗi cung ứng

Do đó, cùng với nâng cao năng lực sản xuất, cần phát triển mạnh hơn các doanh nghiệp thương mại xuất khẩu, đóng vai trò kết nối nhà sản xuất với nhà mua hàng quốc tế, tổ chức nguồn hàng và mở rộng thị trường. Mô hình này có thể giúp những doanh nghiệp sản xuất quy mô nhỏ, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, tiếp cận thị trường quốc tế mà không phải tự mình đảm nhiệm toàn bộ chuỗi công việc xuất khẩu. 

Việc khai thác hiệu quả các FTA cũng cần được doanh nghiệp chú trọng hơn. Nắm chắc quy tắc xuất xứ, chủ động lựa chọn nguồn nguyên liệu và nguyên phụ liệu phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng tốt hơn ưu đãi thuế quan, qua đó cải thiện khả năng cạnh tranh tại thị trường nhập khẩu...

Khi những điểm nghẽn này được giải quyết, lợi thế nông sản Việt mới có thể chuyển hóa thành những đơn hàng xuất khẩu ổn định và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hồng Hương