Báo cáo của Cục KTHT&PTNT tại Tọa đàm "Tăng cường liên kết - Phát triển kinh tế hợp tác bền vững", cho thấy đến hết năm 2018, cả nước có 13.856 HTX nông nghiệp, tăng 5.769 HTX so với năm 2002 (trong đó thành lập mới 9.391 HTX, giải thể 3.643 HTX, 21 HTX chuyển từ phi nông nghiệp sang). Bình quân một tỉnh có 220 HTX. 

Về chất lượng hoạt động, năm 2018, cả nước có 55% HTX nông nghiệp được phân loại khá, tốt, tăng hơn 2 lần so với trước khi thực hiện Luật HTX. Doanh thu bình quân 1 HTX nông nghiệp hiện nay là 1.615,9 triệu đồng, tăng 3,5 lần so với năm 2003. 

Tổng số vốn hoạt động của HTX nông nghiệp là 14.749,25 tỷ đồng, bình quân là 1.122 triệu đồng/HTX, tăng 3,3 lần so với năm 2003. Tổng giá trị tài sản của HTX nông nghiệp năm 2018 là 8.417,5 tỷ đồng, tăng 4.234,4 tỷ đồng so với năm 2003. Vốn, tài sản của HTX nông nghiệp tăng mạnh trong giai đoạn 2013-2018, đặc biệt là năm 2018. 

Tuy nhiên, về cơ sở vật chất, còn nhiều HTX hiện nay không có trụ sở làm việc phải mượn nhà riêng của thành viên HTX làm trụ sở, một số phải mượn trụ sở của UBND xã để làm việc; nhiều HTX trụ sở làm việc không có hội trường, hoặc có thì nhỏ không đủ tổ chức các cuộc đại hội thành viên, phải thuê, mượn trụ sở để tổ chức đại hội...

Đặc biệt, về liên kết sản xuất của HTX với doanh nghiệp (DN), đến nay, nhiều HTX đã thực hiện liên kết đầu vào, đầu ra bằng các hợp đồng liên kết ổn định. Đến năm 2018, đã có 24,5% số HTX liên kết tiêu thụ sản phẩm cho thành viên và khách hàng không phải là thành viên HTX....

Cục trưởng Cục KTHT&PTNT đánh giá: "KTHT, HTX trong lĩnh vực nông nghiệp đã có sự phát triển cả về lượng và chất, vượt qua những yếu kém kéo dài trước đây, hứa hẹn nhiều tiềm năng phát triển mới. Mô hình hoạt động của HTX đa dạng, đáp ứng được yêu cầu của sản xuất nông nghiệp và nhu cầu thị trường. Nhiều HTX đã liên kết với các DN xây dựng được chuỗi giá trị gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp". 

Ông Thịnh nêu quan điểm chủ đề của Tọa đàm hôm nay là "Tăng cường liên kết - Phát triển kinh tế hợp tác bền vững", liên kết bao gồm cả liên kết với các HTX với nhau, liên kết giữa HTX với DN, liên kết giữa các HTX với Nhà nước. 

Trong phát triển HTX, định hướng kinh tế hàng hóa địa phương quan trọng, DN có nhảy vào mới tạo ra liên kết với nông dân. HTX là một trong những giải pháp để phát triển kinh tế hàng hóa. 

Về kết quả thực hiện chính sách hỗ trợ HTX nông nghiệp, báo cáo của 63 tỉnh chỉ có 61 tỉnh bố trí kinh phí hỗ trợ HTX nông nghiệp trong 16 năm (2003-2018) khoảng 1.541,2 tỷ đồng (bình quân 96,3 tỷ đồng/năm và 1,58 tỷ đồng/tỉnh/năm), trong đó tập trung chủ yếu ở giai đoạn 5 năm gần đây (2014-2018) với kinh phí hỗ trợ 1.247,9 tỷ đồng (bình quân 249,6 tỷ đồng/năm và 4,1 tỷ đồng/tỉnh/năm). "Thực ra trong vòng 5 năm trở lại đây, các địa phương đã có hỗ trợ cho các HTX nhưng hỗ trợ chủ yếu vẫn thông qua chương trình, đào tạo", ông Thịnh nhận định.  

Ông Thịnh cũng đánh giá, mô hình KTHT, HTX hiện nay trong nông nghiệp phát triển đa dạng, sáng tạo mang lại hiệu quả cao, thúc đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Như mô hình HTX chuyên ngành (cây, con) dẫn dắt, hỗ trợ kinh tế hộ thành viên phát triển sản xuất, tham gia chuỗi giá trị đáp ứng yêu cầu thị trường; HTX đảm nhiệm nhiều khâu trong chuỗi giá trị; Mô hình tích tụ, tập trung đất đai thông qua HTX để ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng cho thu nhập cao; Mô hình DN trong cùng chuỗi là thành viên HTX...

Để đẩy mạnh phát triển KTHT, HTX, Bộ NN&PTNT kiến nghị một loạt giải pháp phát triển HTX trong lĩnh vực nông nghiệp, trong đó nêu cao trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền đối với nhiệm vụ phát triển KTHTX, HTX trong thời gian tới.

Bên cạnh việc tiếp tục triển khai hiệu quả các cơ chế chính sách như Nghị định số 98/2018/NĐ-CP; Nghị định 116/2018/NĐ-CP; Quyết định 68/QĐ-TTg; Thông tư 340/TT-BTC về hỗ trợ bồi dưỡng nguồn nhân lực cho HTX cần tiếp tục rà soát, bổ sung, hướng dẫn thực hiện cơ chế chính sách, nhất là tập trung tháo gỡ những khó khăn vướng mắc hiện nay như: tiếp cận các nguồn tín dụng; hỗ trợ thủ tục xác nhận, chứng nhận sở hữu đất đai của HTX và thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp để HTX xây dựng hạ tầng; hỗ trợ kết cấu hạ tầng sản xuất, đặc biệt là hạ tầng phục vụ chế biến, bảo quản và thương mại; miễn thuế giá trị gia tăng đối với sản phẩm trao đổi giữa các thành viên HTX với nhau. Ưu tiên bố trí nguồn lực để thực hiện chính sách khuyến khích, hỗ trợ phát triển KTHT...

Nâng cao hiệu quả của bộ máy quản lý nhà nước về HTX trong lĩnh vực nông nghiệp. Để tháo gỡ khó khăn cho việc giải thể cần phải rà soát, đánh giá và ban hành một số cơ chế xử lý các tồn đọng của các HTX.

Đẩy mạnh việc phối hợp hoạt động giữa ngành nông nghiệp, Liên minh HTX với Hội Nông dân ở cả cấp Trung ương và địa phương theo Chương trình phối hợp đã ký kết liên quan đến hỗ trợ phát triển HTX nông nghiệp.

Nâng cao năng lực sản xuất và quản lý HTX thông qua việc đưa lao động HTX đi đào tạo ở nước ngoài. Tăng cường hợp tác quốc tế về phát triển HTX để chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức, nguồn lực từ các tổ chức quốc tế trong hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, HTX trong lĩnh vực nông nghiệp.

Lê Thúy