HTX đánh thức "vốn văn hóa", mở lối sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số
Muốn HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số phát triển bền vững, cần biến vốn văn hóa, sức mạnh cộng đồng thành lợi thế kinh tế, đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn về quản trị và thị trường.
Xung quanh câu chuyện vai trò của HTX trong phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, VnBusiness đã có cuộc trao đổi với TS. Lê Ngọc Huynh, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Khai thác sức mạnh cộng đồng để HTX vùng cao đứng vững
Thưa ông, mô hình HTX đang giữ vai trò như thế nào trong phát triển kinh tế bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số?
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, HTX có ý nghĩa quan trọng trong việc phát huy các nguồn lực sinh kế gắn với nguồn lực văn hóa của cộng đồng, qua đó thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một số HTX dù nhận được sự đồng thuận cao khi thành lập nhưng sau một thời gian lại khó duy trì hoạt động ổn định. Điều này đặt ra yêu cầu phải chú trọng tổ chức và quản trị nội bộ.
Về bản chất, HTX hoạt động theo cơ chế thị trường, nhưng điểm khác biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số là phải kết nối được yếu tố thị trường với văn hóa bản địa. HTX cần xây dựng mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với cộng đồng, giúp người dân chủ động gìn giữ bản sắc văn hóa và tự chủ hơn trong phát triển sinh kế.
Theo ông, đâu là những yếu tố then chốt để HTX phát triển bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số?
HTX cần khai thác tốt hai nguồn lực quan trọng là vốn văn hóa và vốn xã hội, đồng thời bảo đảm tính công khai, minh bạch trong quản trị.
Về vốn xã hội, cộng đồng dân tộc thiểu số thường có các mối quan hệ tương trợ chặt chẽ cùng vai trò dẫn dắt của già làng, trưởng bản và người có uy tín. Khi triển khai mô hình kinh tế tập thể, cần vận dụng linh hoạt nguyên tắc thị trường với đặc thù văn hóa địa phương.
Về vốn văn hóa, cần đưa yếu tố bản sắc vào từng sản phẩm. Khi giá trị văn hóa được khai thác đúng hướng, sản phẩm sẽ có giá trị gia tăng cao hơn, góp phần cải thiện sinh kế. Khi người dân thấy mình thực sự được hưởng lợi từ hoạt động kinh tế, họ sẽ có thêm động lực gắn bó và đồng hành cùng HTX.
Bên cạnh đó, HTX phải bảo đảm minh bạch, nhất là trong tài chính và ký kết hợp đồng. Do kiến thức pháp lý và khả năng tiếp cận thông tin ở một số địa phương còn hạn chế, cần có cơ sở pháp lý rõ ràng, quy định cụ thể trách nhiệm giữa thành viên với HTX. Đồng thời, không nên hình thành tâm lý trông chờ vào nguồn vốn hỗ trợ bên ngoài, bởi thiếu tính tự chủ sẽ khiến mô hình khó phát triển bền vững.
Ông đánh giá thế nào về vai trò của già làng, trưởng bản và những người có uy tín trong việc tập hợp người dân tham gia kinh tế tập thể?
Hiện nay, nhiều già làng, trưởng bản có trình độ học vấn và nhận thức rất tốt. Họ chính là cầu nối quan trọng đưa chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với người dân. Bằng uy tín đạo đức và sự am hiểu sâu sắc địa bàn, họ có khả năng "chuyển hóa" ngôn ngữ văn bản hành chính thành ngôn ngữ đời thường, gần gũi giúp bà con dễ hiểu, tin tưởng và đồng thuận thực hiện.
Thông thường, chúng ta hay mặc định người có uy tín là những người cao tuổi. Nhưng thực tế hiện nay, đang xuất hiện ngày càng nhiều những người trẻ có uy tín rất lớn trong cộng đồng nhờ làm kinh tế giỏi, có hướng đi mới và khai thác tốt giá trị văn hóa địa phương để đưa sản phẩm ra thị trường. Họ sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa rất tích cực.
Bởi lẽ, cấu trúc xã hội ở các bản làng vốn gắn kết chặt chẽ theo quan hệ thân tộc và láng giềng. Khi nhìn thấy hiệu quả kinh tế thực tế, bà con sẽ tin tưởng và tập hợp lại. Lúc này, vai trò của HTX là tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng quy chuẩn chất lượng cụ thể, dễ áp dụng để mọi thành viên đều có thể làm theo. Đồng thời, HTX cần giải quyết bài toán kết nối thị trường và nguồn vốn – những hạn chế cố hữu của sản xuất nhỏ lẻ, nhằm xây dựng thương hiệu sản phẩm và tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng.
Để những nhân tố có uy tín và HTX phát huy năng lực, cần cơ chế hỗ trợ và sự phối hợp giữa các bên như thế nào?
Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ đội ngũ người có uy tín, tạo điều kiện để họ phát huy vai trò nòng cốt tại cơ sở. Chẳng hạn, với một cá nhân tiêu biểu đang dẫn dắt bà con phát triển vùng sản xuất chè theo hướng mới, Nhà nước có thể hỗ trợ kết nối HTX với ngân hàng, tổ chức tín dụng hoặc các nhà khoa học để thẩm định, định hướng phát triển. Từ một mô hình làm tốt, tinh thần hợp tác có thể lan tỏa ra cộng đồng.
Theo tôi, cần xây dựng mô hình liên kết ba bên. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, chính sách tín dụng, định hướng thị trường và hỗ trợ xúc tiến thương mại, chuyển đổi số. Doanh nghiệp đồng hành về hạ tầng sản xuất và chiến lược thị trường. Nhà khoa học hỗ trợ công nghệ, nghiên cứu và thẩm định chất lượng.
Ví dụ, với bài thuốc tắm và chăm sóc sức khỏe truyền thống của người Dao, người có uy tín hoặc cơ sở làm nghề tại địa phương có thể phát triển dịch vụ dựa trên tri thức bản địa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, để sản phẩm tiếp cận thị trường rộng lớn, cần có sự tham gia của nhà khoa học trong phân tích dược tính, công dụng và thẩm định chất lượng; đồng thời, doanh nghiệp và các nhà kinh tế hỗ trợ định hướng thương mại hóa.
Đưa đặc sản bản địa lên chợ số: HTX giữ vai trò bảo chứng
Trong bối cảnh chuyển đổi số, theo ông đâu là những rào cản lớn nhất đối với người dân và HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số?
Tôi cho rằng, khó khăn lớn nhất tập trung ở hai khía cạnh: hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là viễn thông và kết nối số tại vùng sâu, vùng xa; năng lực ứng dụng công nghệ của người dân và HTX.
Hiện nay, bà con đã bắt đầu tiếp cận các nền tảng như Facebook, Zalo, TikTok và thử nghiệm kinh doanh trực tuyến. Tuy nhiên, để vận hành hệ thống quản trị, hậu cần và chăm sóc khách hàng chuyên nghiệp, chi phí đầu tư còn khá lớn, vượt quá khả năng của phần đông hộ sản xuất.
Theo ông, cần tham khảo kinh nghiệm nào để tháo gỡ những nút thắt này?
Chúng ta có thể tham khảo mô hình “Làng Taobao” trong chiến dịch chấn hưng nông thôn của Trung Quốc, nơi nông sản được thúc đẩy tiêu thụ qua thương mại điện tử nhờ đầu tư đồng bộ về hạ tầng và chính sách hỗ trợ của Nhà nước.
Thực tiễn từ thị trường nông thôn rộng lớn của Trung Quốc cũng cho thấy, đây là khu vực tiêu dùng nội địa đầy tiềm năng. Khi nông sản, đặc sản tiếp cận được thị trường đô thị và mang lại nguồn thu nhập ổn định, sức mua của người dân nông thôn sẽ tăng lên, qua đó thúc đẩy tiêu thụ hàng hóa công nghiệp và đóng góp tích cực vào tăng trưởng GDP chung.
Đối với HTX Việt Nam, bên cạnh minh bạch tài chính và phân chia lợi ích hợp lý, cần đặc biệt chú trọng bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm bản địa. Việc xác lập rõ quyền lợi của cộng đồng và nghệ nhân – những người lưu giữ, sáng tạo giá trị văn hóa – sẽ bảo đảm lợi ích công bằng trong liên kết với doanh nghiệp, tạo động lực để người dân gắn bó với nghề và phát triển sinh kế bền vững.
Tại Việt Nam, một số địa phương đã đưa nông sản lên nền tảng số nhưng vẫn gặp khó khăn về vận chuyển và kiểm soát chất lượng. HTX cần tập trung vào những khâu nào?
Đúng là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay của chúng ta là bài toán logistics và chuẩn hóa chất lượng. Nhìn lại kinh nghiệm phát triển nông thôn của Trung Quốc, hạ tầng giao thông và thông tin liên lạc luôn là hai lĩnh vực được ưu tiên đầu tư đi trước một bước. Song song với đó, các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và đội ngũ nhà khoa học được huy động đồng hành cùng quá trình chuẩn hóa sản phẩm nông nghiệp.
Chỉ khi nền tảng hạ tầng và chất lượng đã vững, hoạt động xúc tiến thương mại qua triển lãm, livestream và mạng xã hội mới được đẩy mạnh. Đặc biệt, khâu kiểm soát tiêu chuẩn và quy cách sản phẩm được thực hiện rất nghiêm ngặt, bởi trên môi trường số, nếu thiếu sự đồng nhất và chỉn chu về chất lượng, sản phẩm sẽ dễ mất uy tín và bị thị trường đào thải nhanh chóng.
Từ kinh nghiệm đó, chúng ta cần thiết lập cơ chế quản trị chất lượng chặt chẽ mà mọi thành viên tham gia đều phải tuân thủ. Trong chuỗi giá trị này, HTX nên tập trung vào các nhiệm vụ cốt lõi: chuẩn hóa quy cách sản phẩm, tổ chức tập huấn kỹ thuật để nâng cao chất lượng đầu ra của mỗi thành viên. Quan trọng hơn cả, HTX phải giữ vai trò là đầu mối uy tín và bảo đảm về mặt pháp lý, tiêu chuẩn giữa người sản xuất với thị trường, trực tiếp cam kết về chất lượng sản phẩm cũng như tính trung thực của thông tin trong các hoạt động giới thiệu, bán hàng trực tuyến.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Đỗ Kiều (thực hiện)
[Interactive] 148 dự án với hàng nghìn căn hộ giá trên dưới 1 tỷ đồng xuất hiện tại Hà Nội
Hà Nội đang triển khai kế hoạch phát triển 148 dự án nhà ở xã hội trong giai đoạn 2026-2030, với quy mô khoảng 135.602 căn hộ, mục tiêu hoàn thành tối thiểu 120.000 căn.
Đừng bỏ lỡ
Năng lực quản trị, điểm nghẽn trong phát triển HTX
Nhiều HTX có sản phẩm, vùng nguyên liệu và đơn hàng tiêu thụ nhưng vẫn chưa khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có. Bên cạnh những điểm nghẽn về vốn, thị trường và nhân lực, hạn chế trong năng lực quản trị đang là rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến...


























