Gỡ nút thắt đất đai và vốn cho HTX vùng cao phát triển kinh tế rừng
Quỹ đất chưa được giao rõ ràng, thiếu vốn dài hạn trong khi chu kỳ đầu tư kéo dài đang khiến nhiều HTX vùng cao gặp khó khi phát triển rừng gỗ lớn, dược liệu dưới tán rừng và các mô hình kinh tế lâm nghiệp đa giá trị.
Kinh tế rừng không đơn thuần là hoạt động trồng và khai thác gỗ, mà bao gồm nhiều hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ gắn với quản lý, bảo vệ, phát triển tài nguyên rừng. Trong đó, các mô hình trồng rừng sản xuất theo hướng gỗ lớn, phát triển dược liệu dưới tán rừng, nông - lâm kết hợp, du lịch sinh thái và tín chỉ carbon đang mở ra những hướng tạo giá trị mới.
Khai thác đa giá trị từ rừng
Thay vì chỉ khai thác gỗ nguyên liệu với chu kỳ ngắn, nhiều mô hình lâm nghiệp hướng tới kéo dài chu kỳ trồng rừng, nâng cao chất lượng gỗ, áp dụng chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC. Cùng với đó, việc kết hợp trồng dược liệu, cây bản địa hoặc phát triển các sản phẩm đặc trưng dưới tán rừng giúp đa dạng hóa nguồn thu trên cùng một diện tích.
Thực tế, không ít HTX trên cả nước đã tham gia tổ chức sản xuất theo hướng này và đạt được những kết quả đáng ghi nhận, như Liên hiệp HTX Chứng chỉ rừng Tây Kim (Hà Tĩnh), HTX Nông Lâm nghiệp Thành Lâm (Lào Cai), HTX Tâm Hoàng Phát (Đà Nẵng), HTX Dược liệu sạch Thủy Mai (Quảng Trị), HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ (Hà Nội)...
Điểm chung của các mô hình là từng bước thay đổi tư duy khai thác tài nguyên rừng. Thay vì bán gỗ non, giá trị thấp, các HTX hướng tới phát triển rừng gỗ lớn, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm thông qua chứng chỉ bền vững. Ở những khu vực có điều kiện phù hợp, cây dược liệu dưới tán rừng cũng là mô hình được nhiều bà con lựa chọn để vừa tạo thêm sinh kế, vừa giữ gìn tri thức bản địa lâu đời của dân tộc.
Trong các mô hình này, HTX thường đóng vai trò đầu mối tổ chức sản xuất, cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kết nối với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ. Khi các khâu được liên kết, người dân không chỉ bán sản phẩm thô mà có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị lâm nghiệp.
Tuy nhiên, từ tiềm năng đến hiệu quả kinh tế thực tế vẫn là một khoảng cách. Thực tế, các HTX theo đuổi mô hình rừng gỗ lớn, dược liệu dưới tán rừng hay chế biến sâu phải đối mặt với không ít khó khăn như quỹ đất sản xuất phân tán, quyền sử dụng đất và quyền quản lý rừng chưa rõ ràng; thiếu vốn đầu tư dài hạn; chi phí xây dựng, duy trì chứng chỉ…
Đơn cử, như trường hợp của HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ (Hà Nội), khi trao đổi với VnBusiness, chị Lý Thị Bích Phượng, Giám đốc Công ty CP Thảo dược Phượng Huệ, thuộc HTX cho biết, HTX đang đối mặt với bài toán khó về quỹ đất bảo tồn.
“Nhiều loại dược liệu quý chỉ phát triển tốt nhất dưới tán rừng già hoặc ở độ cao lớn. Dù đã nhận được sự hỗ trợ kịp thời về nguồn vốn, chúng tôi rất mong mỏi có thêm những cơ chế, chính sách giúp HTX tiếp cận quỹ đất dưới tán rừng hoặc các dự án liên kết với Vườn quốc gia. Đây chính là chìa khóa để chúng tôi vừa bảo tồn nguồn gen quý, vừa phát triển kinh tế bền vững trong kỷ nguyên mới", nữ giám đốc cho biết.
Theo bà Phượng, yêu cầu về chất lượng, kiểm nghiệm và nguồn gốc nguyên liệu trong lĩnh vực dược ngày càng chặt chẽ. Điều này đặt ra áp lực lớn đối với việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, có khả năng truy xuất nguồn gốc.
Câu chuyện của HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ cho thấy, nhu cầu về đất đai trong kinh tế rừng không chỉ dừng ở việc mở rộng diện tích sản xuất. Với những HTX phát triển dược liệu, việc tiếp cận không gian sinh thái phù hợp còn gắn với bảo tồn nguồn gen, duy trì chất lượng nguyên liệu và xây dựng chuỗi sản phẩm có giá trị.
Ở góc độ địa phương, ông Trần Anh Dũng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Cao Bằng, cho biết phát triển HTX dược liệu dưới tán rừng là một trong những hướng đi được địa phương quan tâm. Đây là nhóm cây trồng có giá trị kinh tế cao, giúp cải thiện thu nhập cho người dân, thành viên HTX vùng cao, đồng thời góp phần tạo vùng nguyên liệu bền vững, chất lượng phục vụ phát triển ngành dược liệu và y học cổ truyền nước nhà.
Dù vậy, theo ông Dũng, để các mô hình này phát triển thực chất, cần giải quyết những vướng mắc về đất đai và vốn. Đây cũng là hai vấn đề có tính phổ biến đối với nhiều HTX hoạt động trong lĩnh vực lâm nghiệp tại các địa phương miền núi.
Gỡ nút thắt đất đai, vốn... để HTX đi đường dài
Một trong những hướng tạo giá trị mới từ rừng là tham gia thị trường tín chỉ carbon. Khác với các sản phẩm lâm nghiệp truyền thống, giá trị kinh tế ở đây đến từ khả năng hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng, qua đó tạo nguồn thu cho hoạt động bảo vệ và phát triển rừng.
Theo ông Trần Anh Dũng, nếu được triển khai hiệu quả, tín chỉ carbon có thể mang lại lợi ích lớn cả về môi trường và kinh tế. Nhiều địa phương cũng đang quan tâm đến hướng phát triển này.
Thực tế tại Cao Bằng cho thấy, tiềm năng tài nguyên rừng là rất lớn, nhưng việc chuyển hóa thành giá trị kinh tế trên thị trường carbon vẫn gặp không ít trở ngại. Theo thông tin trên báo Cao Bằng (tháng 9/2026), tỉnh có 366.055,48 ha rừng, trong đó rừng tự nhiên chiếm 95,4%, tương đương 349.196,76 ha. Tuy nhiên, còn 353.414,92 ha rừng, chủ yếu là rừng tự nhiên, chưa hoàn thành công tác giao rừng; kinh phí ước tính để thực hiện khoảng 700 tỷ đồng. Bên cạnh đó, số liệu quản lý đất đai giữa hồ sơ và thực địa còn nhiều sai lệch; nhiều giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên người đã khuất hoặc chưa hoàn tất thủ tục chuyển nhượng.
Theo ông Dũng, đất đai là một trong hai nút thắt lớn nhất đối với phát triển kinh tế rừng tại địa phương. “Về đất đai, chúng tôi đang kỳ vọng vào những sửa đổi của Luật Đất đai trong kỳ họp thứ hai của Quốc hội khoá XVI”, ông nói.
Nút thắt thứ hai được lãnh đạo Liên minh HTX tỉnh Cao Bằng đề cập là vốn. Đặc thù của kinh tế rừng là thời gian đầu tư dài, nhiều loại cây cần 5 - 7 năm mới có thể thu hoạch. Trong khi đó, nguồn lực tài chính của người dân, thành viên HTX và doanh nghiệp tại các địa phương miền núi còn hạn chế. Nếu không có nguồn vốn phù hợp, các mô hình khó duy trì sản xuất trong thời gian chờ thu hoạch, chưa kể chi phí chăm sóc, bảo vệ rừng và tổ chức vùng nguyên liệu.
Ông Dũng cho rằng cần có các chương trình hỗ trợ theo hướng “lấy ngắn nuôi dài”, giúp người dân có sinh kế trong những năm đầu trồng rừng. Các hình thức hỗ trợ có thể bao gồm bảo đảm lương thực, hỗ trợ vốn vay ưu đãi hoặc phát triển những cây trồng ngắn ngày phù hợp dưới tán rừng để tạo nguồn thu trước mắt. Khi đời sống được bảo đảm, người dân mới có điều kiện gắn bó lâu dài với rừng và theo đuổi các mô hình có giá trị kinh tế cao hơn.
Bên cạnh đất đai và vốn, ứng dụng khoa học công nghệ cũng được xem là giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý sản xuất. Theo ông Dũng, việc ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) có thể hỗ trợ theo dõi vị trí, quy mô vùng trồng, giám sát sản lượng, bảo vệ vùng nguyên liệu và phòng cháy, chữa cháy rừng. Đây là hướng đi cần được nghiên cứu, nhất là tại những khu vực địa hình phức tạp, diện tích rừng rộng và khó tiếp cận.
Có thể thấy, kinh tế rừng đang mở ra nhiều cơ hội để HTX vùng cao đa dạng hóa sinh kế, nâng cao giá trị tài nguyên và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, để những cơ hội này trở thành nguồn thu bền vững, cần một hệ thống chính sách đồng bộ hơn, từ hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý đến phát triển nguồn vốn, hỗ trợ đưa cơ hội từ thị trường carbon thành lợi ích thực tế.
Khi những điểm nghẽn được khơi thông, các HTX mới có thể phát huy vai trò tổ chức sản xuất, kết nối người dân với doanh nghiệp và thị trường. Khi đó, kinh tế rừng thực sự trở thành nguồn lực tạo sinh kế, giúp người dân miền núi có thêm động lực gắn bó và làm giàu trên chính quê hương mình.
Đỗ Kiều
[Interactive] 148 dự án với hàng nghìn căn hộ giá trên dưới 1 tỷ đồng xuất hiện tại Hà Nội
Hà Nội đang triển khai kế hoạch phát triển 148 dự án nhà ở xã hội trong giai đoạn 2026-2030, với quy mô khoảng 135.602 căn hộ, mục tiêu hoàn thành tối thiểu 120.000 căn.
Đừng bỏ lỡ
Năng lực quản trị, điểm nghẽn trong phát triển HTX
Nhiều HTX có sản phẩm, vùng nguyên liệu và đơn hàng tiêu thụ nhưng vẫn chưa khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có. Bên cạnh những điểm nghẽn về vốn, thị trường và nhân lực, hạn chế trong năng lực quản trị đang là rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến...


























