Kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố ngày 23/4 đã vẽ nên một bức tranh với nhiều mảng màu trầm. Sau những biến động kinh tế, khu vực vốn được coi là năng động và linh hoạt nhất nay đang phải hoạt động trong trạng thái "lợi nhuận mỏng" và thiếu sức chống chịu.

Số liệu khảo sát hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy một thực tại đáng lo ngại: 81% hộ bị giảm doanh thu, 75% sụt giảm lượng khách hàng và có tới 73,7% chỉ đạt mức "lãi ít" trong năm 2025. Đáng chú ý, chỉ vỏn vẹn 1,9% hộ kinh doanh đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, nhận định rằng phần lớn các hộ đang hoạt động ở ngưỡng chỉ đủ để duy trì sự tồn tại, hoàn toàn thiếu hụt nguồn lực tích lũy để đối phó với các cú sốc mới. Chính vì vậy, xu hướng chủ đạo của khu vực này hiện nay là "phòng thủ" thay vì mở rộng. Có tới hơn 60% hộ chọn duy trì quy mô hiện tại và 33% tính đến việc thu hẹp kinh doanh.

Một trong những phát hiện quan trọng nhất của báo cáo VCCI chính là rào cản pháp lý đang vượt qua cả những khó khăn về thị trường hay chi phí đầu vào. 73,3% hộ kinh doanh đánh giá khó khăn pháp lý là vấn đề nghiêm trọng.

Điều đáng nói là môi trường thể chế hiện nay dường như đang vô tình "giữ chân" các hộ kinh doanh ở quy mô nhỏ. Khảo sát chỉ ra một nghịch lý: gánh nặng tuân thủ không hề giảm đi khi quy mô kinh doanh tăng lên. Cụ thể, tỷ lệ lo ngại về chi phí thời gian tuân thủ tăng từ 61,5% ở nhóm doanh thu nhỏ lên tới 87,3% ở nhóm có doanh thu trên 3 tỷ đồng.

Chính áp lực này đã tạo ra một tâm lý né tránh tăng trưởng. Khi việc "lớn lên" đồng nghĩa với việc phải đối mặt với các thủ tục hành chính phức tạp hơn, thanh kiểm tra nhiều hơn và yêu cầu quản trị khắt khe hơn, nhiều chủ hộ chọn cách đứng yên trong "cái kén" an toàn của mô hình hộ gia đình.

Nâng ngưỡng miễn thuế lên 1 tỷ đồng/năm: Giải pháp "hài hòa" để nuôi dưỡng nguồn thu

Bên cạnh áp lực pháp lý, đặc thù quản trị cũng là rào cản lớn. TS. Lê Duy Bình và bà Lê Thị Duyên Hải (Hội Tư vấn Thuế) cùng chỉ ra một điểm yếu cố hữu: Sự nhập nhằng giữa chi phí kinh doanh và chi tiêu gia đình.

Ở mô hình hộ kinh doanh, chiếc túi tiền của chủ hộ và thực thể kinh doanh thường là một. Việc xác định lãi - lỗ đôi khi chỉ dựa trên cảm nhận thay vì sổ sách bài bản. Do đó, nếu áp dụng cơ học các tiêu chuẩn kế toán, hóa đơn điện tử hay phần mềm quản trị của doanh nghiệp mà không có lộ trình, các hộ kinh doanh sẽ rất dễ gặp phải "cú sốc tuân thủ".

Đây cũng là lý do giải thích vì sao có tới 84,4% hộ kinh doanh chưa có kế hoạch chuyển đổi thành doanh nghiệp trong 2 năm tới. Việc lên doanh nghiệp không chỉ là đổi tên trên giấy tờ, mà là một sự thay đổi toàn diện về tư duy quản trị mà phần lớn các hộ chưa sẵn sàng.

Trước thực trạng này, VCCI và các chuyên gia cho rằng chính sách hỗ trợ cần thoát khỏi tư duy "vận động đại trà". Thay vào đó, cần có sự phân tầng rõ rệt để hỗ trợ thực chất.

Cụ thể, đối với nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ, ưu tiên đơn giản hóa tối đa các quy định thuế, kế toán và hỗ trợ bằng ngôn ngữ phổ thông, dễ hiểu để họ duy trì ổn định cuộc sống.

Đối với doanh nghiệp có quy mô lớn, nằm trong chuỗi cung ứng, VCCI cho rằng đây là nhóm có tiềm năng chuyển đổi cao nhất. Cần tập trung hỗ trợ về phần mềm kế toán đơn giản, tư vấn pháp lý trực tiếp và các ưu đãi về thuế để khích lệ họ tiến lên mô hình doanh nghiệp chính quy.

Theo VCCI, dữ liệu cho thấy, hiểu biết chính sách làm tăng khả năng muốn chuyển đổi từ 13% lên 33%. Điều này khẳng định rằng, thay vì dùng mệnh lệnh hành chính để ép hộ kinh doanh "lớn lên", Nhà nước cần tạo ra một môi trường mà ở đó, việc trở thành doanh nghiệp mang lại nhiều lợi ích và sự an toàn hơn là giữ nguyên mô hình hộ.

Thanh Hoa