Nói về bài học xuất khẩu nông sản, tiến sĩ nông nghiệp Nguyễn Quốc Vọng (Đại học RMIT – Australia) cho biết, cách đây hai năm, ông có liên lạc với một công ty để xuất khẩu vải Lục Ngạn từ Việt Nam sang Australia. Công ty này thu mua vải theo tiêu chuẩn VietGAP với giá 20.000 đồng/kg (chưa tới 1 USD), nhưng sau khi thực hiện các công đoạn như di chuyển, chiếu xạ, bao bì rồi xuất sang Australia, giá thành đội lên đến 7,5 USD/kg.

Vải Lục Ngạn giá 19 USD/kg

Vấn đề ở đây, theo Ts. Nguyễn Quốc Vọng, mức giá trái vải tươi 20.000 đồng/kg được mua từ nông dân mà khi đến thành phố Sidney (Australia) lên 7,5 USD/kg, trong đó logistics đã chiếm 50%, và khi ra mắt ngày đầu tiên tại thị trường Sidney với giá 19 USD/kg thì không một ai mua.

Tại vì sao? Vì thực tế, Australia vẫn có thể trồng được vải và thường chín vụ vào cuối năm, được bán với giá 6 – 8 USD/kg. Trong khi trái vải của Việt Nam được mùa, lại bán với mức giá hơn gấp đôi, rõ ràng không ai mua.

Đến ngày thứ hai vẫn không ai mua. Sang tới ngày thứ ba, giá trái vải Việt Nam tại Sidney phải tự động hạ xuống 7,5 USD/kg, lúc đó bắt đầu khách hàng mới mua. Nhưng đến ngày thứ ba, chất lượng trái vải tươi cũng bắt đầu đi xuống, nhũn hỏng Như vậy, vấn đề của xuất khẩu nông sản là như thế nào? Theo Ts. Vọng, năm 2016, Việt Nam xuất khẩu gạo sang thị trường Bỉ và châu Âu và đã bị trả lại khoảng 10.000 tấn do gặp lỗi. 500 container gạo Việt xuất khẩu bị trả vì lỗi vượt quá ngưỡng trong vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm, quá ngưỡng thuốc bảo vệ thực vật.

Cũng trong năm 2016, 11 lô hàng thủy sản Việt Nam bị trả lại vì có kim loại nặng. Vì vậy, xây dựng thương hiệu cho nông thủy sản Việt Nam không phải chỉ có vấn đề giá cả, dù ở thị trường nước ngoài họ quan tâm đến ba điều là: giá, chất lượng sản phẩm và an toàn vệ sinh thực phẩm. Đây là điều mà các doanh nghiệp (DN) xuất khẩu nông sản phải biết.

Theo các chuyên gia, người nước ngoài khi vào Việt Nam để mua hàng Việt cũng nghĩ rằng mua được hàng giá rẻ nhưng gặp khúc mắc là không an toàn. Cho nên, trong vấn đề xuất khẩu nông sản, các chuyên gia khuyến nghị, nếu có thương hiệu, trước hết phải bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm, đáp ứng bất cứ mọi tiêu chuẩn GAP nào mà phía nước ngoài yêu cầu.

Cũng phải thừa nhận rằng vấn đề sau thu hoạch, kỹ thuật chiếu xạ bảo quản của nông sản Việt còn rất tệ. Trong khi đó, ở nước ngoài, họ có các chế độ bảo quản trái cây, nông sản rất tốt, có thể giữ được độ tươi đến cả tháng, giống như mới thu hoạch. Cho nên, Việt Nam cũng phải đầu tư vào vấn đề chiếu xạ bảo quản nông sản xuất khẩu.

Trái vải Lục Ngạn từng xuất sang Australia với giá bán “trên trời” 19 USD/kg

Đáp ứng điều kiện cần

Ngoài ra, cũng theo Ts. Vọng, với vấn đề logistics, ở thị trường nước ngoài, họ quan tâm đến giá nên dù thị trường đó có giàu đến cỡ nào đi nữa, người tiêu dùng nông sản nước đó vẫn quan tâm đến giá “phải chăng”. Như câu chuyện của trái vải Việt xuất khẩu, thị trường Australia chỉ bán 6 USD/kg mà ta bán 19 USD/kg, làm sao họ ăn được?

Do đó, điều các DN xuất khẩu nông sản cần hết sức lưu ý khi muốn đứng vững trên thị trường nước ngoài là phải khẳng định được sản phẩm của mình an toàn, được bảo quản một cách khoa học; chất lượng vẫn tốt từ thu hoạch đến khi bảo quản và quan trọng là giá cả phải chấp nhận được.

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, giá trị xuất khẩu các mặt hàng nông sản chính trong năm tháng đầu năm 2017 ước đạt 7,3 tỷ USD, tăng 12,6% so với cùng kỳ năm 2016 trong bối cảnh phải “giải cứu” liên tục một số mặt hàng nông sản. Còn nếu tính chung cả ngành hàng nông lâm thủy sản xuất khẩu, tổng giá trị xuất khẩu trong năm tháng qua đạt 13,7 tỷ USD, tăng 9,5% so với cùng kỳ năm 2016.

Có mức tăng khả quan như vậy nhưng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn (IPSARD) vẫn tỏ ra thận trọng khi ngành nông nghiệp Việt còn đối mặt nhiều thách thức ở phía trước. Chẳng hạn như rau quả, thành tích xuất khẩu liên tục tăng mạnh trong những năm gần đây song vẫn còn phân tán, chưa được tổ chức hiệu quả và còn non nớt trên các thị trường quốc tế cũng như mới chỉ xuất khẩu hàng thô.

Có thể thấy, hầu hết nông sản xuất khẩu của Việt Nam đều không tận dụng được hết các cơ hội thị trường để tạo thêm giá trị và trong một số trường hợp, đã không truyền tải được tác động chuyển đổi tới nông dân mặc dù giá hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam rất cạnh tranh.

Nói cách khác, hàng xuất khẩu Việt Nam được bán với giá rẻ nhờ một số yếu tố như: chất lượng và mức độ an toàn sản phẩm thấp, không ổn định; tâm lý lo ngại đối với các nhà cung cấp Việt Nam không hoàn thành hợp đồng, chưa kể những rủi ro liên quan đến môi trường của hàng hóa Việt Nam và sự cạnh tranh khốc liệt giữa các nhà xuất khẩu của Việt Nam đã tạo điều kiện cho khách hàng quốc tế dìm giá.

Đối với các loại nông sản Việt có giá trị cao, người tiêu dùng và cơ quan quản lý, nhất là tại các thị trường khó tính như Ausatrlia, châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản, điều họ quan tâm là vấn đề an toàn thực phẩm. Vì vậy, để xuất khẩu nông sản Việt có tính bền vững, các DN không thể lơ là điều kiện cần này.

Thế Vinh