Theo kết quả thanh tra của Thanh tra Bộ KH&CN, trong số gần 2.900 cơ sở sản xuất và kinh doanh HĐGS (đối với 16 nhóm hàng) tại 62 tỉnh, thành trong cả nước, có tới 556 cơ sở (chiếm 19,5%) vi phạm, phổ biến nhất là về đo lường và nhãn mác. Trong đó, tỷ lệ vi phạm cao nhất là rượu, bia, nước giải khát, nước uống (25%); nông sản, sản phẩm từ nông sản (24%); phân bón (23%); sơn, bột bả tường (21%); bánh, mứt, kẹo, đường (20%); ximăng (20%); khí đốt hóa lỏng LPG (20%); thuốc bảo vệ thực vật (19%)...

Kết quả thanh tra đối với hàng đóng gói sẵn (HĐGS) của 62 sở KH&CN cả nước trong năm 2015 cho thấy tình trạng “buôn gian, bán lận” vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp và chưa có chiều hướng giảm.

Gian lận gia tăng “chóng mặt”

Kết quả thanh tra cho thấy, các “chiêu” gian lận phổ biến điển hình như: không ghi rõ khối lượng tịnh sau rã đông trên bao bì hàng đông lạnh, do đó hàng có nước được “mạ băng” lên đến 20%/tổng khối lượng (có thể hơn), “độn” hàng thấp cấp vào hàng chất lượng tốt rồi bán giá cao, ghi không đúng xuất xứ để nâng giá, “rút ruột” gas thông qua chiết nạp thiếu trọng lượng, khuyến mãi, giảm giá “ảo” dụ khách hàng ham rẻ…

Vi phạm phổ biến nhất là ở hàng hóa đóng gói sẵn bị “rút ruột”, vi phạm quy định về đo lường, đóng gói thiếu so với khối lượng công bố trên bao bì, không ghi hoặc ghi không đúng đơn vị đo pháp định lượng hàng đóng gói... chiếm tới 51% số lượt hành vi vi phạm. “Gói thịt ghi trọng lượng 500gr, khi kiểm tra chỉ khoảng 400gr. Chai dầu ăn ghi 500ml, khi kiểm tra chỉ khoảng 450ml…”, đại diện sở KH&CN Nghệ An nói.

Tiếp theo là các hành vi vi phạm quy định về nhãn hàng hóa (chiếm 21%), hành vi vi phạm về sản xuất, kinh doanh hàng đóng gói sẵn có chất lượng không phù hợp quy chuẩn kỹ thuật, không công bố tiêu chuẩn áp dụng, chất lượng không phù hợp tiêu chuẩn công bố áp dụng, hành vi vi phạm về Sở hữu công nghiệp hoặc vi phạm về mã số mã vạch, hành vi sử dụng phương tiện đo không kiểm định, hết hạn kiểm định…

Theo cơ quan thanh tra Bộ KH&CN, một trong những nguyên nhân quan trọng khiến tình trạng gian lận diễn ra phổ biến và ngày càng lan rộng, là do mức chế tài chưa đủ sức răn đe.

Người dùng cần lên tiếng

Cụ thể, với gần 600 cơ sở bị phát hiện có sai phạm nhưng số tiền xử phạt thu được chỉ có 1,7 tỷ đồng, số tiền truy thu từ thu lợi bất hợp pháp đối với các cơ sở này là 13 triệu đồng. Theo các quy định hiện hành về xử phạt hành chính trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng chỉ cho phép xử phạt đến mức đó.

Ông Trần Minh Dũng - Chánh Thanh tra Bộ KH&CN, nhận định: “Phải có chế tài xử lý mạnh hơn, tăng mức xử phạt..., thậm chí cần phải truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những vi phạm nghiêm trọng về chất lượng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người dân”.

“Trong thời gian tới, cơ quan chức năng sẽ công khai các cơ sở sản xuất, những mặt hàng vi phạm các quy định về tiêu chuẩn chất lượng đo lường, nhất là những cơ sở, mặt hàng vi phạm nghiêm trọng về chất lượng, ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng...”, Thứ trưởng Bộ KH&CN, ông Trần Việt Thanh, cho hay.

Nhưng, các chuyên gia cho rằng trong “cuộc chiến” chống “buôn gian, bán lận”, vai trò của NTD là đặc biệt quan trọng. Muốn cơ quan quản lý nhà nước vào cuộc thì phải bắt đầu từ NTD. NTD cần lên tiếng để bảo vệ chính quyền lợi của mình. Theo pháp luật về bảo vệ NTD, người dân hoàn toàn có thể liên hệ đến Hội Bảo vệ NTD khi có dấu hiệu bị xâm phạm quyền lợi.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ NTD Việt Nam, khẳng định: “Vai trò của NTD ở đây chính là tai mắt, giám sát các DN. NTD là người trực tiếp gánh chịu thiệt hại, người chứng kiến việc ấy, vì vậy dù là do cá nhân hay do người khác phát hiện ra hành vi gian lận thì cần phải lên tiếng, thông tin cho cơ quan chức năng để xử lý”.

Tuy nhiên, theo ông Hùng, để NTD có thể yên tâm lên tiếng, các chế tài, thủ tục pháp lý khiếu nại cần thay đổi, đơn giản, thuận tiện hơn cho NTD. “Thủ tục khiếu nại đơn giản sẽ là động lực cho NTD lên tiếng. Điều này có vai trò hết sức quan trọng, giúp giảm sức ép cho các cơ quan chức năng, nâng cao hiệu quả kiểm tra, loại bỏ gian lận trong đo lường”.

Thy Lê