Bức tranh kinh tế tám tháng đầu năm 2026 ghi nhận một thực tế quen thuộc khi khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò áp đảo với hơn 80% kim ngạch xuất khẩu cả nước, để lại thị phần chưa đầy 20% cho khối doanh nghiệp tư nhân trong nước. Thế nhưng, tại Lễ Vinh danh các doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam năm 2026 (VNTAX 2026) diễn ra chiều 15/9, dữ liệu tài chính năm 2025 lại phản ánh một sự tương phản sâu sắc.

Nghịch lý từ bảng xếp hạng nộp ngân sách

Tổng số thuế và các khoản nộp của 200 doanh nghiệp trong bảng xếp hạng đạt 989.300 tỷ đồng, tăng 25% so với kỳ xếp hạng trước và đóng góp tới hơn 37% vào tổng thu ngân sách quốc gia vốn đạt khoảng 2,65 triệu tỷ đồng của năm 2025. Trong danh sách này, khối tư nhân áp đảo với 99 đại diện, doanh nghiệp Nhà nước chiếm 73 vị trí, trong khi khối FDI và liên doanh chỉ góp mặt khiêm tốn với 28 cái tên.

Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ những tập đoàn xuất khẩu chủ lực, nắm giữ kim ngạch hàng chục tỷ USD như Samsung, Intel hay Canon lại hoàn toàn vắng bóng.

Lý giải về sự vắng mặt của các tập đoàn công nghệ đình đám, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng đến từ 2 nguyên nhân.

Thứ nhất, Việt Nam có thể vẫn chủ yếu gia công, lắp ráp, trong khi phải nhập khẩu lượng lớn nguyên liệu, linh kiện đầu vào khiến giá trị gia tăng giữ lại trong nước còn thấp.

Thứ hai, chính sách ưu đãi thuế, với các cơ chế như miễn thuế 4 năm, giảm 50% trong nhiều năm tiếp theo hoặc áp dụng thuế suất 15%, đã được sử dụng như một công cụ quan trọng để thu hút đầu tư nước ngoài...

Đồng quan điểm, ông Đặng Thành Tâm, Chủ tịch Tổng công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc nhấn mạnh Việt Nam không thể mãi dừng lại ở vị thế của một công xưởng sản xuất đơn thuần. Phát triển công nghiệp lắp ráp sẽ nhanh chóng chạm ngưỡng giới hạn, trong khi việc chuyển hướng sang dịch vụ chất lượng cao và chuỗi sản xuất lõi mới là chìa khóa duy trì nguồn thu ngân sách bền vững.

Dưới góc nhìn quản lý, Tiến sĩ Nguyễn Văn Phụng, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý Thuế Doanh nghiệp Lớn, Tổng cục Thuế (cũ) phân tích, nguồn thu dẫn đầu hiện nay vẫn dựa chủ yếu vào ba trụ cột truyền thống gồm tài nguyên quốc gia như dầu khí, khoáng sản; tiền sử dụng đất từ các dự án bất động sản; và thuế tiêu thụ đặc biệt từ ô tô, rượu bia, thuốc lá. Cấu trúc này bộc lộ sự dễ tổn thương.

Chiến lược nuôi dưỡng nguồn thu hướng tới năm 2030, theo các chuyên gia, phải kiên định nguyên tắc mở rộng cơ sở để có thêm nhiều người nộp thuế, thay vì tận thu thêm ở những người đang nộp. Chính sách thuế cần bảo đảm tính ổn định, dễ dự đoán, mức đóng góp vừa sức và thủ tục thông thoáng nhằm giúp doanh nghiệp trong nước tích lũy vốn, tái đầu tư và lớn mạnh thành những pháp nhân nộp trên 10.000 tỷ hay 100.000 tỷ đồng.

Thay ưu đãi thuế bằng hỗ trợ chi phí thực chất

Hiện tại các cơ quan quản lý Nhà nước đang đẩy mạnh nghiên cứu đề xuất áp dụng các chính sách mới, sửa đổi các quy định bất hợp lý, tháo gỡ các nút thắt của nền kinh tế để thủ tục quản lý thuế ngày càng đơn giản, mức đóng góp thuế vừa sức với sản xuất kinh doanh, chi phí tuân thủ thuế cần giảm xuống và phù hợp với từng loại đối tượng.

Bộ Tài chính đã xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư nhằm kiến tạo một khuôn khổ tiếp cận hoàn toàn mới. Chuyển dần từ ưu đãi truyền thống sang cơ chế hỗ trợ gắn với hiệu quả hoạt động của dự án, bao gồm quản trị cả vòng đời dự án và kết nối với doanh nghiệp trong nước.

FDI vào Việt Nam rất lớn, vì sao doanh nghiệp Việt dẫn dắt chuỗi vẫn quá ít?

Điểm chắt lọc đắt giá nhất của dự thảo luật là bước chuyển dịch mang tính chiến lược từ ưu đãi thuế truyền thống sang cơ chế hỗ trợ chi phí trực tiếp gắn liền với kết quả đầu ra. Nhà nước sẽ đồng hành chia sẻ rủi ro tài chính với doanh nghiệp thông qua bốn nhóm hỗ trợ trọng tâm, bao gồm phát triển chuỗi cung ứng, cải tiến sản phẩm và công nghệ, hỗ trợ chi phí tạo tài sản cố định ban đầu, và tài trợ liên kết đào tạo, nghiên cứu giữa doanh nghiệp với mạng lưới viện trường, tổ chức khoa học.

Thay vì miễn giảm dàn trải trước khi dự án hoạt động, dự thảo siết chặt nguyên tắc ưu đãi sau, tính toán dựa trên mức độ hoàn thành cam kết thực tế của nhà đầu tư. Những cam kết này tập trung trực diện vào hàm lượng công nghệ chuyển giao, kinh phí dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D), tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra nội địa và năng lực đào tạo nhân sự người Việt Nam. Nếu không đáp ứng cam kết, cơ chế điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi sẽ được kích hoạt để bảo đảm tính nghiêm minh và hiệu quả của từng đồng ngân sách.

Đặc biệt, dự thảo luật cũng tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý từng tồn tại khi những tập đoàn hàng đầu thế giới như Samsung, Intel, LG Chemical hay SK đề xuất các gói hỗ trợ đặc thù gắn với chuyển giao công nghệ. Cơ chế mới trao quyền cho Chính phủ quyết định các gói ưu đãi, hỗ trợ đầu tư vượt trội nhằm kịp thời đón lõng các dự án chiến lược thuộc lĩnh vực công nghệ nền tảng, trung tâm dữ liệu, kho dự trữ năng lượng hay trung tâm logistics quốc tế.

Đồng thời, quy chế vận hành Quỹ Hỗ trợ đầu tư theo Nghị định số 182/2024/NĐ-CP tiếp tục được hoàn thiện theo hướng chủ động, linh hoạt. Mục tiêu tối thượng của chính sách không còn chạy theo số lượng vốn đăng ký, mà tập trung kiến tạo một hệ sinh thái cộng sinh nơi dòng vốn FDI buộc phải gắn kết, thúc đẩy doanh nghiệp nội địa vươn lên tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thanh Hoa