Từ những nương ngô, vườn mận đến trang trại trồng dược liệu, mô hình HTX ứng dụng công nghệ số đã trở thành những “đầu tàu” kéo theo sự phát triển bền vững và sinh kế ổn định cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện.

Làm chủ công nghệ

Huyện Bắc Hà có hơn 80% dân số là người dân tộc thiểu số, trong đó đồng bào Mông chiếm gần một nửa. Trước đây, sản xuất nông nghiệp tại Bắc Hà chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp, manh mún và thiếu liên kết.

Việc tiêu thụ nông sản phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái, thiếu minh bạch về giá cả, gây ra tình trạng “được mùa mất giá”, hiệu quả kinh tế trong sản xuất của người dân theo đó cũng bấp bênh, thiếu ổn định.

Những năm gần đây, cùng với sự vào cuộc của chính quyền địa phương và các chương trình hỗ trợ từ Trung Ương, Bắc Hà bắt đầu đưa công nghệ số vào sản xuất nông nghiệp. Chuyển đổi số không chỉ là việc sử dụng máy móc hiện đại, mà còn là sự thay đổi tư duy sản xuất, cách tiếp cận thị trường, cũng như nâng cao chất lượng sản phẩm.

Đại diện ngành nông nghiệp huyện Bắc Hà cho biết, thời gian qua, huyện luôn xác định chuyển đổi số là hướng đi tất yếu để giúp đồng bào dân tộc thiểu số thoát nghèo bền vững. Huyện tập trung xây dựng các mô hình HTX làm nòng cốt, từ đó nhân rộng ra cộng đồng.

Một trong những mô hình tiêu biểu là HTX Dược liệu Tả Van Chư (xã Tả Van Chư). Thành lập năm 2021, HTX bắt đầu với mục tiêu trồng và chế biến dược liệu sạch, trong đó có các cây bản địa như đương quy, sa nhân tím, tam thất…

Ngay từ khi thành lập, HTX đã hợp tác với các đơn vị công nghệ để triển khai hệ thống giám sát nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng trong quá trình trồng và bảo quản dược liệu. Toàn bộ vùng trồng được gắn mã QR truy xuất nguồn gốc, giúp người tiêu dùng có thể theo dõi quy trình sản xuất từ khi gieo hạt đến khi đóng gói sản phẩm.

Nông sản “lên sàn”

Chị Vàng Thị Dợ, Giám đốc HTX Dược liệu Tả Van Chư, chia sẻ: “Trước kia, bà con mình trồng dược liệu theo kinh nghiệm cha ông để lại, nhưng không biết thế nào là tiêu chuẩn. Giờ đây, chúng tôi được học cách làm nông nghiệp theo hướng hữu cơ, ứng dụng công nghệ để quản lý và chứng minh chất lượng. Nhờ vậy mà sản phẩm của HTX đã được nhiều doanh nghiệp lớn đặt hàng ổn định”.

Được biết, HTX hiện thu hút hơn 50 hộ dân tham gia, chủ yếu là người Mông, tạo việc làm cho hơn 100 lao động thường xuyên với thu nhập bình quân 6 – 8 triệu đồng/tháng. Ngoài ra, HTX cũng mở lớp tập huấn về kỹ thuật trồng trọt và sử dụng công nghệ cho các hộ dân có nhu cầu tham gia chuỗi giá trị.

Không chỉ dừng ở sản xuất, chuyển đổi số còn được các HTX trên địa bàn huyện áp dụng mạnh mẽ trong khâu tiêu thụ sản phẩm. Điển hình như HTX Mận Tam Hoa Bắc Hà là một trong những đơn vị tiên phong đưa đặc sản mận của địa phương “lên sàn”.

Với sự hỗ trợ từ chương trình OCOP và các nền tảng thương mại điện tử như Postmart, Voso, Shopee…, HTX đã xây dựng hệ thống bán hàng online, livestream giới thiệu sản phẩm, và thực hiện chiến dịch quảng bá số hóa trên mạng xã hội. Đặc biệt, việc áp dụng mã QR cho từng lô sản phẩm giúp tăng độ tin cậy với người tiêu dùng thành thị.

Theo anh Phạm Văn Thắng, phụ trách truyền thông HTX, doanh thu từ kênh online năm 2024 đã chiếm hơn 40% tổng sản lượng mận tiêu thụ. “Mận Tam Hoa giờ không chỉ bán trong chợ phiên Bắc Hà, mà còn đến tay người tiêu dùng ở TP.HCM, Hà Nội và cả xuất khẩu sang Trung Quốc. Điều này không thể làm được nếu không có chuyển đổi số”, anh Thắng nói.

Để nâng cao hiệu quả, HTX Mận Tam Hoa Bắc Hà cũng đầu tư kho lạnh, máy phân loại quả, và ứng dụng phần mềm quản lý đơn hàng, tồn kho. Ngoài mận, HTX còn mở rộng ra các sản phẩm chế biến như mận sấy dẻo, siro mận – tất cả đều được thiết kế bao bì chuyên nghiệp và có mã truy xuất.

Định hướng đi bền vững

Dễ nhận thấy các HTX đang thể hiện vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin vào sản xuất nông nghiệp ở Bắc Hà. Để có được những kết quả hiện tại, không thể không nhắc đến vai trò đồng hành của Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh Lào Cai.

Điển hình, Liên minh HTX Việt Nam đã phối hợp với Liên minh HTX tỉnh Lào Cai hỗ trợ các HTX tại huyện Bắc Hà tiếp cận nguồn vốn vay để tổ chức sản xuất. Đồng thời, các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và nghiệp vụ cho cán bộ, thành viên và người lao động trong các HTX, đặc biệt là cán bộ quản lý, cũng được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX.

Như trường hợp của HTX Duy Phong (xã Bảo Nhai) là một trong năm HTX được tỉnh Lào Cai lựa chọn tham gia thí điểm mô hình HTX kiểu mới giai đoạn 2023–2025. Chương trình nhằm lựa chọn, hoàn thiện và nhân rộng mô hình HTX kiểu mới hiệu quả, phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu. ​

Liên minh HTX Việt Nam cũng phối hợp tổ chức các hội nghị tuyên truyền, phổ biến và đối thoại chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp cho hơn 300 đại biểu là đại diện HTX, liên minh HTX, thành viên và người lao động thuộc HTX trên địa bàn huyện Bắc Hà và Mường Khương.

Ngoài ra, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX tỉnh Lào Cai, do Liên minh HTX tỉnh điều hành, đã cho vay hơn 20 dự án với tổng doanh số cho vay hàng chục tỷ đồng, góp phần giải quyết nhu cầu vốn tín dụng ngày càng lớn và đa dạng của khu vực kinh tế hợp tác, HTX.

Từ sự phát triển mạnh mẽ của các HTX tiêu biểu như Tả Van Chư, Mận Tam Hoa hay Trà Shan Tuyết Lùng Phình… đang chứng minh rằng chuyển đổi số không phải là khái niệm xa lạ với đồng bào vùng cao.

Ngược lại, nếu có định hướng đúng, hỗ trợ sát và đồng hành lâu dài, chính người dân tộc thiểu số sẽ là những người tiên phong trong hành trình số hóa nông nghiệp.

Theo thống kê của huyện Bắc Hà, đến cuối năm 2024 đã có hơn 20 HTX và tổ hợp tác áp dụng một phần hoặc toàn bộ công nghệ số vào sản xuất và tiêu thụ nông sản. Trong đó, 60% các HTX có hệ thống truy xuất nguồn gốc, 40% tham gia sàn thương mại điện tử, và 30% ứng dụng cảm biến IoT trong canh tác.

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi số ở Bắc Hà cũng đang đối mặt với nhiều thách thức: cơ sở hạ tầng mạng còn yếu, trình độ công nghệ số của người dân còn hạn chế, và nguồn lực đầu tư cho HTX còn khiêm tốn.

Bắc Hà đang từng bước khẳng định vị thế một vùng cao “số hóa”, nơi mà đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ làm nông, mà còn làm chủ công nghệ. Những cánh đồng dược liệu, vườn mận, nương chè giờ đây không còn là hình ảnh của sự vất vả, lạc hậu, mà là minh chứng cho một tư duy mới – tư duy số trong sản xuất nông nghiệp.

Hành trình ấy tuy còn nhiều khó khăn, nhưng mỗi HTX thành công, mỗi sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, là một bước tiến dài trên con đường phát triển nông nghiệp bền vững, bao trùm và hiện đại nơi vùng cao Tây Bắc.

An Chi