Tại Phú Thọ, Chương trình 1719 trong giai đoạn I (2021-2025) được triển khai với 10 dự án, 14 tiểu dự án và 36 nội dung thành phần, tập trung giải quyết những nhu cầu thiết yếu về đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt, hạ tầng giao thông, giáo dục, y tế, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế.

Từ an cư đến khả năng tự chủ kinh tế

Đến nay, 100% số xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh đã có đường ôtô đến trung tâm được cứng hóa, có trường học các cấp và trạm y tế; tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 97,7%.

Những con số phản ánh sự cải thiện về điều kiện tiếp cận dịch vụ cơ bản, đồng thời cho thấy ý nghĩa của việc đầu tư công tại các địa bàn còn nhiều trở ngại về địa hình và nguồn lực.

Khi đường giao thông thuận lợi hơn, chi phí vận chuyển nông sản có thể giảm; khi trường học và trạm y tế được bảo đảm, người dân có thêm điều kiện ổn định cuộc sống.

Tuy nhiên, hạ tầng chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi gắn với hoạt động sản xuất, lưu thông hàng hóa và cơ hội việc làm tại chỗ.

Câu chuyện của gia đình anh Hà Văn Như, người dân tộc Mường ở xã Long Cốc, cho thấy chính sách an sinh có thể tạo điểm tựa ban đầu như thế nào. Trước đây, gia đình anh chỉ trông vào hơn 1.000m² chè, với thu nhập khoảng 25 triệu đồng mỗi năm.

Nhờ chính sách hỗ trợ nhà ở, gia đình anh Như được nhận 60 triệu đồng từ Quỹ Mặt trận Tổ quốc và nguồn đối ứng của tỉnh, cùng khoản vay ưu đãi 50 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội để xây căn nhà trị giá hơn 200 triệu đồng.

“Nếu không có nguồn vốn Nhà nước và sự hỗ trợ của chính quyền, chẳng biết đến bao giờ gia đình tôi mới có được ngôi nhà đàng hoàng thế này”, anh Như chia sẻ.

Một căn nhà kiên cố giúp gia đình giảm bớt nỗi lo trước mắt, có điều kiện ổn định cuộc sống và tính toán tương lai. Nhưng để thoát nghèo lâu dài, nguồn lực hỗ trợ cần được nối tiếp bằng cơ hội phát triển kinh tế.

Bí thư Đảng ủy xã Long Cốc Nguyễn Hoàng Trung cho rằng, bên cạnh đáp ứng nhu cầu nhà ở, địa phương cần giúp người dân phát triển mô hình kinh tế phù hợp, thâm canh cây trồng đặc sản, phát triển sản phẩm OCOP và dịch vụ du lịch cộng đồng.

Trong khi đó, tại xã Minh Đài, bà Nguyễn Thị Cạy, hộ nghèo sống đơn thân trong căn nhà tạm nhiều năm, được hỗ trợ 60 triệu đồng xóa nhà tạm cùng 5 triệu đồng từ Quỹ Vì người nghèo cấp xã để xây dựng nhà Đại đoàn kết. Niềm vui có nơi ở vững chắc của bà cho thấy chính sách đã đến với những hoàn cảnh thực sự cần giúp đỡ.

Theo lãnh đạo UBND xã Minh Đài, để phát huy hiệu quả nguồn lực từ các chương trình hỗ trợ, khâu thực hiện phải dựa trên việc rà soát từng trường hợp, bảo đảm công khai, minh bạch và bám sát nhu cầu thực tế. Có hộ cần nhà ở, có hộ cần nước sinh hoạt, có hộ cần sinh kế hoặc tiếp cận tín dụng chính sách.

Những diễn biến thực tế cho thấy giảm nghèo không thể áp dụng một công thức chung cho mọi địa bàn. Mỗi hộ có điều kiện sản xuất, nguồn lực và khả năng tiếp nhận hỗ trợ khác nhau. Xác định đúng nhu cầu giúp hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo cơ sở để đánh giá hiệu quả chính sách bằng những thay đổi cụ thể trong đời sống.

Dự án 9 và yêu cầu tổ chức lại sản xuất

Trong tổng thể Chương trình 1719, Dự án 9 hướng tới đầu tư phát triển nhóm dân tộc thiểu số rất ít người và nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn.

Ý nghĩa của dự án không chỉ nằm ở việc bổ sung nguồn lực cho những cộng đồng còn hạn chế về điều kiện phát triển, mà còn ở yêu cầu thiết kế hỗ trợ phù hợp với đặc điểm dân cư, tập quán sản xuất và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Đối với mục tiêu giảm nghèo bền vững, sinh kế phải được xem là trục kết nối giữa hỗ trợ chính sách và năng lực tự phát triển của người dân.

HTX có thể trở thành một trong những trục kết nối. Trong điều kiện nhiều hộ dân tộc thiểu số sản xuất trên diện tích nhỏ, thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường và khó tiếp cận doanh nghiệp, việc liên kết các hộ thành một tổ chức kinh tế giúp hình thành quy mô sản xuất đủ lớn, chia sẻ chi phí và nâng cao khả năng thương lượng.

HTX, tổ hợp tác còn có thể tổ chức tập huấn kỹ thuật, thống nhất quy trình canh tác, cung ứng đầu vào, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ.

Hỗ trợ HTX vùng đồng bào dân tộc thiểu số mở rộng đầu ra trên sàn trực tuyến

Thực tế tại Minh Đài cho thấy hướng đi này đã có những kết quả ban đầu. Trong giai đoạn 2021-2025, xã được bố trí hơn 75,5 tỷ đồng từ Chương trình 1719, qua đó thành lập bốn tổ hợp tác hỗ trợ 113 hộ dân chăn nuôi bò lai Sind sinh sản và sử dụng phân bón để thâm canh chè. Thu nhập từ chăn nuôi bò tăng 10-15%, năng suất chè tăng 10-12%.

Có thể thấy, giai đoạn I (2021-2025) của Chương trình 1719 đã tạo nền tảng quan trọng về hạ tầng, nhà ở và điều kiện tiếp cận dịch vụ cơ bản tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Bước sang giai đoạn tiếp theo, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là tiếp tục hỗ trợ mà phải nâng chất lượng hỗ trợ, tăng tính liên kết giữa các dự án và bảo đảm nguồn lực tạo ra giá trị kinh tế lâu dài.

Đơn cử, mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo ở Minh Đài từ 7,79% năm 2025 xuống còn 5,08% trong giai đoạn 2026-2030, đồng thời phấn đấu đạt chuẩn nông thôn mới vào cuối năm 2030, đòi hỏi sự kết hợp giữa đầu tư hạ tầng, nâng chất lượng nguồn nhân lực và phát triển các mô hình sinh kế có sức cạnh tranh.

Những mục tiêu này sẽ khó đạt được nếu sản xuất vẫn manh mún, người dân phụ thuộc vào hỗ trợ ngắn hạn và nông sản thiếu đầu ra ổn định. Bởi vậy, cần đặt tổ hợp tác, HTX vào vị trí phù hợp trong thiết kế chính sách sinh kế, nhất là tại những địa bàn có điều kiện phát triển nông nghiệp đặc sản, chăn nuôi hoặc du lịch cộng đồng.

Nhà nước tập trung tạo điều kiện về hạ tầng, đào tạo, tín dụng, kỹ thuật và kết nối thị trường; chính quyền cơ sở xác định đúng nhu cầu, giám sát thực hiện; còn người dân tham gia tổ chức sản xuất, nâng chất lượng sản phẩm và chịu trách nhiệm với lựa chọn kinh doanh của mình. Doanh nghiệp và các đơn vị phân phối cần được khuyến khích tham gia từ sớm để bảo đảm sản phẩm có địa chỉ tiêu thụ.

Giang Ninh