Từ vài sào đất ban đầu, anh Ngọc xây dựng trang trại, thành lập HTX Thanh Niên, liên kết các hộ dân sản xuất theo hướng hàng hóa, ứng dụng khoa học kỹ thuật để xây dựng vùng nguyên liệu và đưa sản phẩm đặc trưng địa phương ra thị trường.

Khoa học bắt đầu từ việc hiểu đúng lợi thế bản địa

Trong nhiều năm, tại các địa phương miền núi, sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, quy mô nhỏ lẻ và điều kiện tự nhiên sẵn có. Cách làm này giúp người dân duy trì sinh kế, nhưng cũng khiến năng suất, chất lượng và khả năng tiếp cận thị trường bị giới hạn.

Thực tế ở Yên Minh cho thấy, thay vì cố duy trì những cây trồng truyền thống như ngô, sắn trên nền đất kém màu mỡ, việc nhận diện đúng đặc tính sinh thái và lựa chọn cây trồng phù hợp có thể mở ra hướng đi khác.

Gắn bó với cây ớt gió suốt 8 năm, anh Hà Văn Ngọc nhận thấy loại cây này thích nghi với điều kiện khí hậu vùng cao, có thời gian sinh trưởng ngắn, khoảng 2,5-3 tháng đã cho thu hoạch.

Đặc biệt, ở độ cao trên 1.000 m, quả ớt có vị cay vừa phải và mùi thơm đặc trưng, tạo nên lợi thế khác biệt trên thị trường. Từ loại cây trước đây chủ yếu được trồng để phục vụ bữa ăn gia đình, ớt gió dần trở thành hàng hóa có khả năng tạo thu nhập.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của người sản xuất mới là điểm khởi đầu. Để phát triển thành vùng nguyên liệu ổn định, cần có sự hỗ trợ của khoa học trong đánh giá điều kiện đất đai, khí hậu, lựa chọn giống phù hợp, xác định mật độ trồng, chế độ dinh dưỡng và thời điểm thu hoạch.

Đối với cây trồng bản địa như ớt gió, công tác bảo tồn nguồn gen càng có ý nghĩa quan trọng. Nếu mở rộng sản xuất mà không kiểm soát nguồn giống, chọn lọc đặc tính và duy trì tính đồng nhất, lợi thế hương vị vốn tạo nên sức hấp dẫn của sản phẩm có thể suy giảm.

Ngược lại, việc tuyển chọn cây mẹ khỏe, lưu giữ nguồn giống tốt, đánh giá đặc tính qua các vụ và xây dựng quy trình nhân giống phù hợp sẽ giúp bảo tồn giá trị bản địa, đồng thời tạo nền tảng cho sản xuất hàng hóa.

Từ kinh nghiệm canh tác đến vùng nguyên liệu có kiểm soát

Năm 2025, HTX Thanh Niên liên kết với 15 hộ dân tại xã Yên Minh và xã Thắng Mố, hỗ trợ giống và bao tiêu sản phẩm. Đây là bước chuyển quan trọng từ sản xuất riêng lẻ sang tổ chức vùng nguyên liệu, bởi khả năng cung ứng ổn định là điều kiện để HTX mở rộng chế biến và xây dựng thị trường lâu dài.

HTX xác định Khoa học cần hiện diện ngay tại vùng trồng, thông qua hướng dẫn kỹ thuật, theo dõi sinh trưởng, quản lý dịch hại tổng hợp và sử dụng vật tư nông nghiệp đúng cách. Các hộ có thể ghi chép đơn giản về nguồn giống, ngày xuống giống, quá trình chăm sóc, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thời điểm thu hoạch.

Những dữ liệu thu thập được vừa hỗ trợ HTX đánh giá hiệu quả sản xuất, vừa tạo cơ sở truy xuất nguồn gốc khi sản phẩm đi vào các kênh phân phối có yêu cầu cao hơn.

Đối với HTX Thanh Niên, quy mô liên kết hiện nay là nền tảng để từng bước hình thành vùng nguyên liệu có quy hoạch. Trước khi mở rộng diện tích, HTX xác định nhu cầu tiêu thụ, năng lực thu mua, công suất sơ chế và khả năng bảo quản, tránh tình trạng sản xuất tăng nhanh hơn sức hấp thụ của thị trường.

Việc dự báo mùa vụ, phân kỳ thời gian trồng và tổ chức thu hoạch theo đơn hàng sẽ giúp hạn chế tình trạng dồn sản lượng trong thời gian ngắn, gây áp lực lên giá bán và chất lượng nguyên liệu.

Hiện tại, sản phẩm “Ớt gió xóc muối Ngọc Tuyên” của HTX Thanh Niên đã đạt OCOP 3 sao và được công nhận là sản phẩm nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2024. Để giữ uy tín, HTX tiếp tục duy trì chất lượng ổn định giữa các đợt sản xuất, công khai thông tin cần thiết và kiểm soát chặt chẽ quy trình từ nguyên liệu đến thành phẩm.

Để có được thành công trên, HTX Thanh Niên đã đi theo hướng chế biến thành sản phẩm ớt xóc muối. Đây là bước chuyển từ bán nông sản thô sang tạo ra hàng hóa có công thức, bao bì và tên gọi riêng. HTX cũng tiếp tục chuẩn hóa các khâu lựa chọn nguyên liệu, làm sạch, sơ chế, phối trộn, đóng gói và bảo quản.

HTX là cầu nối đưa khoa học đến từng hộ dân

Ngoài cây ớt gió, trang trại của anh Hà Văn Ngọc còn phát triển chăn nuôi gà đen, trâu, bò và nuôi ong lấy mật. Đàn gà đen gần 3.000 con, cùng 700 đàn ong, tạo ra nguồn sản phẩm đa dạng. Mỗi vụ, trang trại thu khoảng 2.500 lít mật ong hoa bạc hà và 3.000 lít mật ong hoa rừng.

Một số sản phẩm mật ong và trứng gà đã được chứng nhận OCOP. Mô hình này cho thấy khả năng kết hợp nhiều lợi thế sinh thái để phân tán rủi ro, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý chất lượng riêng cho từng nhóm sản phẩm.

Trao đổi về định hướng phát triển, Hà Văn Ngọc cho biết anh muốn tiếp tục mở rộng trang trại, tạo thêm việc làm cho người dân địa phương và chia sẻ kinh nghiệm với thanh niên dân tộc thiểu số tại Yên Minh cùng các địa bàn lân cận.

Dự án 3 mở rộng sinh kế, thúc đẩy sản xuất theo chuỗi giá trị ở Thái Nguyên

HTX kết nối nông nghiệp với du lịch, mở hướng sinh kế cho vùng cao Lào Cai

Theo anh Ngọc, khi liên kết thành HTX, các hộ có thể dùng chung quy trình kỹ thuật, tập hợp sản lượng, chia sẻ chi phí sơ chế và bảo quản, đồng thời tăng khả năng thương lượng với đối tác thu mua. HTX cũng có thể trở thành đầu mối kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan khuyến nông và doanh nghiệp để đưa tiến bộ khoa học vào sản xuất.

Tuy nhiên, vị đại diện HTX Thanh Niên cho biết HTX không thể tự gánh toàn bộ chi phí đổi mới. Chính sách hỗ trợ cần tập trung vào những mắt xích có tác động lan tỏa như tuyển chọn giống bản địa, đào tạo kỹ thuật tại vùng trồng, xây dựng cơ sở sơ chế dùng chung, kiểm nghiệm chất lượng và tư vấn hoàn thiện tiêu chuẩn sản phẩm. Hỗ trợ cần gắn với nhu cầu thực tế, năng lực vận hành và phương án tiêu thụ, tránh đầu tư thiết bị theo phong trào nhưng thiếu người sử dụng hoặc không có đầu ra.

Tây Bắc