Nhiều năm qua, khu vực kinh tế tập thể đã có những bước phát triển tích cực. Theo Liên minh HTX Việt Nam, cả nước hiện có 36.270 HTX đang hoạt động, hàng chục nghìn sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm làng nghề, sản phẩm OCOP được đưa ra thị trường.

"Cú hích" từ Luật HTX 2023

Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít HTX vẫn chủ yếu tập trung vào sản xuất, trong khi việc xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hay khai thác giá trị tài sản trí tuệ còn hạn chế.

Không ít đặc sản địa phương từng rơi vào tình trạng bị làm giả, bị sử dụng tên gọi trái phép hoặc phải cạnh tranh bằng giá do chưa xây dựng được thương hiệu. Có những sản phẩm được người tiêu dùng biết đến nhưng lại chưa được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, khiến HTX gặp khó khăn trong việc mở rộng thị trường, đặc biệt là xuất khẩu.

Như tại HTX Nông lâm ngư nghiệp Việt Hưng (Quảng Ninh), dù sản phẩm đạt chứng nhận OCOP nhưng nhiều người tiêu dùng vẫn chưa biết đến vì thương hiệu sản phẩm của HTX chưa đủ mạnh.

Ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, cho biết trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, tài sản trí tuệ không còn là vấn đề riêng của doanh nghiệp lớn mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi HTX. Một nhãn hiệu được bảo hộ, một chỉ dẫn địa lý được xác lập hay một bao bì mang bản sắc riêng đều có thể tạo nên giá trị gia tăng lớn hơn nhiều lần so với việc chỉ bán sản phẩm thô.

Trước vai trò quan trọng của sở hữu trí tuệ, một trong những điểm mới nổi bật của Luật HTX năm 2023 là việc quy định cụ thể chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với tổ hợp tác, HTX và liên hiệp HTX, trong đó sở hữu trí tuệ được xác định là một nội dung hỗ trợ quan trọng, thay vì chỉ được triển khai thông qua các chương trình, đề án như trước đây.

Điều 73, Luật HTX 2023 có nêu rõ, tài sản góp vốn là Đồng Việt Nam, ngoại tệ tự do chuyển đổi, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật, tài sản khác, quyền khác định giá được bằng Đồng Việt Nam.

Điều này cho thấy Luật HTX 2023 đã luật hóa rõ ràng quyền sở hữu trí tuệ (như nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế, bản quyền,...) là một loại tài sản hợp pháp để cá nhân, tổ chức góp vốn thành lập hoặc bổ sung vốn điều lệ cho HTX.

Quy định này tạo sự thống nhất với Luật Doanh nghiệp và Luật Sở hữu trí tuệ, giúp các HTX dễ dàng tiếp cận, khai thác các giá trị tài sản vô hình trong thời đại kinh tế số và phát triển thương hiệu. Chẳng hạn như cá nhân có thể góp vốn vào HTX bằng thương hiệu nông sản, bằng sáng chế giống cây trồng... thay vì bằng các hình thức tài chính khác.

Không những thế, Điều 24 Luật HTX năm 2023 quy định Nhà nước ban hành chính sách hỗ trợ phát triển khu vực kinh tế tập thể theo nguyên tắc công khai, minh bạch, đúng đối tượng và phù hợp với khả năng cân đối ngân sách.

Đáng chú ý hơn, tại Điều 25, Luật quy định rõ các nhóm chính sách hỗ trợ dành cho tổ hợp tác, HTX và liên hiệp HTX. Trong đó, Nhà nước hỗ trợ về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; hỗ trợ xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường; đồng thời hỗ trợ xác lập, quản lý, khai thác và phát triển tài sản trí tuệ, xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc và các hoạt động liên quan nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Đây được xem là bước tiến quan trọng, bởi lần đầu tiên, nội dung hỗ trợ về tài sản trí tuệ được đưa vào luật với tư cách là một chính sách phát triển khu vực kinh tế tập thể, tạo cơ sở pháp lý để các bộ, ngành và địa phương bố trí nguồn lực hỗ trợ HTX.

Bà Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc HTX Nông nghiệp Kỳ Như (Cần Thơ), cho biết nếu như trước đây, nhiều HTX muốn đăng ký nhãn hiệu, bằng sáng chế… thường phải tự tìm hiểu thủ tục hoặc phụ thuộc vào từng chương trình của địa phương thì nay, Luật HTX năm 2023 đã tạo hành lang pháp lý thống nhất để việc hỗ trợ được thực hiện thường xuyên và bài bản hơn.

Theo các chuyên gia về sở hữu trí tuệ, giá trị của tài sản trí tuệ không chỉ nằm ở tờ giấy chứng nhận bảo hộ mà còn ở khả năng khai thác thương mại sau khi được xác lập quyền.

Thực tế, nhiều địa phương đã chuyển hướng từ hỗ trợ "đăng ký cho có" sang hỗ trợ toàn diện cho HTX, bao gồm xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, thiết kế bao bì, tem truy xuất nguồn gốc, hướng dẫn quản trị nhãn hiệu tập thể, quảng bá trên môi trường số và kết nối tiêu thụ như tại Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng...

Đây cũng là định hướng xuyên suốt của Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 theo Quyết định số 2205/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Trong đó, Chương trình ưu tiên hỗ trợ các sản phẩm chủ lực, sản phẩm OCOP, đặc sản vùng miền và chủ thể là HTX trong việc xác lập, quản lý, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Việc kết hợp giữa Luật HTX năm 2023 và Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đã tạo nên một khung chính sách khá đồng bộ. Nếu Luật tạo nền tảng pháp lý thì Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đóng vai trò là công cụ triển khai thông qua các dự án, đề án và nguồn kinh phí hỗ trợ tại địa phương.

"Đòn bẩy" nâng tầm kinh tế tập thể

Từ những chính sách cụ thể cùng với sự vào cuộc của địa phương, đã có những HTX nhận được những hỗ trợ phụ hợp và khai thác tài sản trí tuệ để phát triển sản phẩm, định vị thương hiệu trên thị trường.

Như ở Đà Nẵng, thành phố đã có các chương trình, dự án hỗ trợ người dân, HTX trong làng nghề đăng ký bảo hộ, quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm nước mắm Nam Ô. Đến nay, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Nam Ô” cho sản phẩm nước mắm của Thành phố Đà Nẵng.

Việc chính thức được bảo hộ chỉ dẫn địa lý không chỉ là đòn bẩy pháp lý quan trọng khẳng định danh tiếng, chất lượng độc bản của nước mắm Nam Ô, mà còn mở ra cơ hội lớn cho các chủ thể làng nghề, HTX khi nhận được sự hỗ trợ đồng bộ từ Nhà nước trong việc xác lập quy trình kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại.

Đóng vai trò là hạt nhân kinh tế dẫn dắt tiến trình này, các đơn vị như HTX Mắm nhĩ Bình Minh, HTX dịch vụ tổng hợp Ô Long và HTX nông nghiệp Hòa Hiệp I chính là những đại diện tiêu biểu trực tiếp khai thác, vận hành hiệu quả giá trị của tài sản trí tuệ được bảo hộ. Sự chủ động nhập cuộc của các HTX này trong việc áp dụng chỉ dẫn địa lý không chỉ giúp chuẩn hóa công nghệ sản xuất truyền thống, bảo vệ thương hiệu trước nguy cơ hàng giả, hàng nhái, mà còn tạo ra giá trị gia tăng vượt trội cho chuỗi sản phẩm, từ đó nâng cao thu nhập cho người dân và đưa thương hiệu nước mắm Nam Ô vươn xa bền vững trên thị trường trong và ngoài nước.

Thực tiễn cho thấy, không phải HTX nào cũng đủ nguồn lực để tự mình đăng ký nhãn hiệu, thiết kế bao bì, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hay xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Chi phí tư vấn, thời gian hoàn thiện hồ sơ và năng lực quản trị sau khi được cấp văn bằng bảo hộ vẫn là những rào cản đối với nhiều HTX quy mô nhỏ.

Do đó, để có những mô hình thành công như ở Đà Nẵng, các chuyên gia cho rằng cơ quan quản lý cần tăng cường tư vấn chuyên sâu, đào tạo kỹ năng quản trị tài sản trí tuệ, hướng dẫn HTX khai thác hiệu quả nhãn hiệu, bằng sáng chế, chỉ dẫn địa lý… sau khi được bảo hộ và hỗ trợ HTX kết nối với hệ thống phân phối, thương mại điện tử. Chỉ khi tài sản trí tuệ được khai thác như một tài sản kinh doanh thực sự, chính sách mới phát huy hết hiệu quả.

Tùng Lâm