Cách đây 2 tháng, từ xã Giao Long (tỉnh Vĩnh Long), lô bưởi da xanh đầu tiên của Việt Nam đã được xuất khẩu chính ngạch sang Australia. Thành quả này đến sau gần hai năm đáp ứng các yêu cầu kiểm dịch và tiêu chuẩn nhập khẩu.

Thương hiệu dẫn đường xuất khẩu

Sự kiện trên không chỉ mở ra thêm một thị trường mới cho bưởi da xanh Việt Nam. Quan trọng hơn, nó cho thấy thương hiệu, sở hữu trí tuệ và quy trình sản xuất đang trở thành những điều kiện bắt buộc để nông sản Việt chinh phục các thị trường khó tính. 

Trước khi được cấp phép nhập khẩu vào Australia, bưởi Việt Nam đã trải qua gần hai năm đánh giá rủi ro dịch hại. Đây là thị trường có yêu cầu rất cao về kiểm dịch và an toàn sinh học. Ngoài ra, sản phẩm phải được trồng tại vùng có mã số, đóng gói tại cơ sở được phê duyệt, chiếu xạ trước khi xuất khẩu và đáp ứng đầy đủ các quy định về truy xuất nguồn gốc. 

Đáng chú ý, dù vùng trồng thực tế hiện thuộc tỉnh Vĩnh Long, sản phẩm vẫn mang tên “Bưởi da xanh Bến Tre”. Trên bao bì, doanh nghiệp đồng thời bổ sung thông tin về vùng trồng để bảo đảm minh bạch nguồn gốc. Cách làm này vừa đáp ứng yêu cầu truy xuất, vừa duy trì giá trị nhận diện của thương hiệu đã được thị trường biết đến.

Lựa chọn này phản ánh vai trò ngày càng rõ của sở hữu trí tuệ trong xuất khẩu nông sản. Nhiều năm qua, thương hiệu “Bưởi da xanh Bến Tre” được xây dựng từ chất lượng sản phẩm, uy tín vùng trồng và quá trình đầu tư bài bản cho tài sản sở hữu trí tuệ. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc xuất xứ, một thương hiệu được bảo hộ giúp gia tăng niềm tin và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Giá trị của thương hiệu và sở hữu trí tuệ đối với bưởi da xanh Bến Tre đã sớm được khẳng định ở phạm vi quốc tế. Cách đây 2 năm, sản phẩm được Cơ quan Sở hữu trí tuệ Canada cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận “Ben Tre Pomelo & Device”. Đây là dấu mốc quan trọng, giúp bảo vệ thương hiệu trước nguy cơ bị xâm phạm tại thị trường nước ngoài. Đồng thời, văn bằng cũng tạo cơ sở pháp lý để sản phẩm mang đúng tên gọi địa phương khi tham gia hệ thống phân phối quốc tế.

Từ góc nhìn thị trường, nhãn hiệu chứng nhận là cam kết về chất lượng và nguồn gốc đối với người tiêu dùng. Với doanh nghiệp và hợp tác xã, đó là tài sản có giá trị lâu dài, góp phần nâng cao vị thế khi tiếp cận các thị trường khó tính.

Theo các chuyên gia, khi lợi thế về giá ngày càng thu hẹp, năng lực cạnh tranh của nông sản không còn phụ thuộc vào sản lượng. Thay vào đó là chất lượng ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc và thương hiệu được pháp luật bảo hộ. Sở hữu trí tuệ vì thế trở thành một phần quan trọng trong chuỗi giá trị xuất khẩu, giúp nhiều HTX chuyển từ tư duy bán nông sản sang phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường bền vững.

Xu hướng này đang thể hiện rõ trong thực tế hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp.

HTX giữ chuẩn vùng trồng

HTX Nông nghiệp Bưởi da xanh Bến Tre ở xã Phú Túc (tỉnh Vĩnh Long), thành lập năm 2016, HTX hiện có 155 thành viên, với khoảng 110ha sản xuất. Sản phẩm chủ lực là bưởi da xanh, tiêu thụ trong nước và xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU).

Hồi năm 2025, HTX đạt doanh thu hơn 13 tỷ đồng, sản lượng khoảng 410 tấn. Dù lợi nhuận chưa cao, đơn vị vẫn kiên trì đầu tư sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế để giữ thị trường và nâng giá trị sản phẩm.

Hiện HTX sở hữu hai mã số vùng trồng xuất khẩu sang Hoa Kỳ, hai mã số vùng trồng cho EU và New Zealand. Cơ sở đóng gói đạt tiêu chuẩn HACCP, đồng thời được cấp mã đóng gói phục vụ thị trường New Zealand.

Để có được những “tấm vé thông hành” này, các thành viên phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất, từ sử dụng vật tư nông nghiệp đến ghi chép nhật ký canh tác. Mọi công đoạn đều được kiểm soát nhằm đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc. Nhờ đó, mỗi lô hàng đều có thể xác định chính xác vùng trồng và hộ sản xuất.

Theo đại diện HTX, trước nhu cầu mở rộng xuất khẩu sang Mỹ và Trung Quốc, đơn vị đang vận động các hộ có vườn liền kề tham gia xây dựng vùng nguyên liệu tập trung. Mục tiêu là mở rộng diện tích đạt chuẩn và phát triển thêm các mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là cách bảo vệ thương hiệu. Bởi giá trị của một thương hiệu được bảo hộ chỉ có thể được duy trì khi mọi thành viên cùng tuân thủ quy chuẩn chung về chất lượng và nguồn gốc sản phẩm.

Thực tế cho thấy, sở hữu trí tuệ không chỉ dừng ở một văn bằng bảo hộ. Giá trị thương hiệu phụ thuộc vào việc duy trì chất lượng, kiểm soát sản xuất và giữ uy tín vùng nguyên liệu. Đồng thời, tài sản của HTX cũng thay đổi, khi nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, giống cây trồng và truy xuất nguồn gốc trở thành “vốn mềm” tạo lợi thế cạnh tranh.

Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi thông qua việc hoàn thiện cơ chế bảo hộ và tăng cường hỗ trợ HTX đăng ký, khai thác tài sản trí tuệ. Trọng tâm là các sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương có lợi thế cạnh tranh. Khi cạnh tranh ngày càng gay gắt, sở hữu trí tuệ trở thành nền tảng giúp HTX bảo vệ thương hiệu, nâng cao giá trị nông sản và mở rộng thị trường một cách bền vững.

Khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đang tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho việc đăng ký, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ. Luật cũng hoàn thiện cơ chế bảo hộ đối với quyền tác giả, sáng chế, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và giống cây trồng. Nhiều địa phương đồng thời hỗ trợ hợp tác xã gắn sở hữu trí tuệ với chương trình OCOP, từ đăng ký nhãn hiệu đến truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm.

Theo các chuyên gia, đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Thực tế đã có không ít trường hợp thương hiệu nông sản Việt bị đăng ký trước tại nước ngoài, khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian và chi phí để giải quyết tranh chấp, thậm chí phải thay đổi tên gọi khi xuất khẩu.

Vì vậy, nhiều HTX đã thay đổi tư duy. Nếu trước đây, đăng ký sở hữu trí tuệ được xem là một thủ tục pháp lý, thì nay được coi là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài.

Tuy nhiên, bảo hộ mới chỉ là bước khởi đầu. Một nhãn hiệu hay chỉ dẫn địa lý chỉ thực sự có giá trị khi được khai thác hiệu quả và duy trì bằng chất lượng ổn định. Điều đó đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Câu chuyện của bưởi da xanh Bến Tre là minh chứng rõ nét. Việc được bảo hộ giúp sản phẩm nâng cao khả năng nhận diện và mở rộng thị trường. Song để giữ được uy tín của thương hiệu, toàn bộ chuỗi sản xuất phải cùng tuân thủ quy trình canh tác, tiêu chuẩn chất lượng và quy chế sử dụng chỉ dẫn địa lý.

Hiện nay, chỉ dẫn địa lý “Bưởi da xanh Bến Tre” đã được nhiều HTX, doanh nghiệp và hộ dân khai thác trong hoạt động thương mại. Nhờ đó, giá trị sản phẩm được nâng lên và người tiêu dùng dễ dàng nhận diện nguồn gốc hơn.

Tuy vậy, công tác quản lý vẫn còn những hạn chế. Việc giám sát chất lượng và sử dụng chỉ dẫn địa lý ở một số nơi chưa thật sự đồng bộ. Nguồn lực kiểm tra còn hạn chế, trong khi sự phối hợp giữa các bên liên quan chưa đáp ứng yêu cầu.

Các chuyên gia cho rằng để thương hiệu “Bưởi da xanh Bến Tre” phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, cần đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật về sở hữu trí tuệ để hợp tác xã và người sản xuất hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm khi sử dụng thương hiệu chung. 

Việc này giúp nâng cao ý thức tuân thủ quy chuẩn và giữ gìn uy tín sản phẩm. Chỉ khi tài sản trí tuệ được bảo vệ và khai thác hiệu quả, thương hiệu nông sản mới trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

Thanh Bá