Nghệ An là địa phương giàu tiềm năng với hàng trăm làng nghề và sản phẩm đặc sản mang đậm tính bản địa.

"Khoác áo mới" cho đặc sản địa phương

Tuy nhiên, trong thời gian dài, nhiều sản phẩm chất lượng cao vẫn quẩn quanh ở quy mô tiêu thụ nội vùng do thiếu thương hiệu bảo hộ và quy trình sản xuất chưa đồng chuẩn. Nhận thức rõ điểm nghẽn này, những năm vừa qua, nhiều HTX và tổ hợp tác (THT) trên địa bàn tỉnh đã chủ động gắn quy trình sản xuất an toàn, kiểm soát  an toàn thực phẩm (ATVSTP) nghiêm ngặt với việc xây dựng nhãn hiệu tập thể.

Một minh chứng rõ nét là câu chuyện tại làng nghề chế biến nước mắm Hải Giang 1. Với hàng chục thành viên hoạt động dưới mô hình HTX, năm 2016, đơn vị đã chính thức được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm nước mắm truyền thống. Tấm bằng chứng nhận này không chỉ đơn thuần là việc đăng ký một tên gọi, mà đi kèm với đó là cam kết khắt khe về an toàn thực phẩm.

Trong sản xuất, các hộ thành viên phải tuân thủ nghiêm ngặt từ khâu chọn nguyên liệu cá tươi, muối sạch đến quy trình ủ chượp, đóng chai an toàn. Sự kết hợp giữa chuẩn an toàn và thương hiệu tập thể đã giúp nước mắm Hải Giang 1 giữ vững uy tín, cung ứng ra thị trường bình quân từ 1 -1,2 triệu lít nước mắm chất lượng mỗi năm.

Tương tự, tại vùng biển Diễn Châu, sản phẩm tôm nõn Diễn Ngọc cũng là một mô hình thành công điển hình. Dựa trên thế mạnh hải sản đánh bắt tươi sống, các hộ dân đã liên kết thành các THT và điểm thu gom chế biến tập trung. Kể từ khi được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận nhãn hiệu tập thể vào năm 2017, sản phẩm tôm nõn nơi đây đã lột xác hoàn toàn. Quy trình sơ chế, phơi sấy, bóc vỏ được kiểm soát chặt chẽ theo các tiêu chuẩn ATVSTP, giúp tôm nõn Diễn Ngọc trở thành sản phẩm có thương hiệu chính thống. Đến nay, với 23 cơ sở thu gom, sản xuất tập trung (bình quân mỗi cơ sở chế biến từ 3 -5 tấn/tháng), sản phẩm tôm nõn không chỉ phủ sóng tại nhiều tỉnh, thành trong nước mà còn tự tin xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Hàn Quốc.

Bên cạnh các hải sản vùng biển, mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ gắn với bảo hộ thương hiệu ở vùng miền núi, trung du Nghệ An cũng ghi nhận bước tiến rõ rệt. Điển hình như HTX Nông nghiệp - Chế biến chè Thanh Mai. Toàn bộ diện tích chè của HTX được chăm sóc theo hướng hữu cơ, đảm bảo an toàn thực phẩm từ khâu trồng trọt đến chế biến. Việc tuân thủ quy trình an toàn kết hợp xây dựng thương hiệu đã giúp chè Thanh Mai có đầu ra ổn định với giá bán cao hơn thị trường 10–15%, mang lại thu nhập bền vững cho thành viên.

Khoảng trống bảo hộ

Thực tế cho thấy, việc xây dựng nhãn hiệu tập thể gắn với an toàn thực phẩm mang lại lợi ích kép: vừa giúp HTX xác lập quyền sở hữu, bảo vệ sản phẩm trước nguy cơ bị làm giả, làm nhái; vừa gia tăng giá trị cạnh tranh và tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Tính đến năm 2026, Nghệ An tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về phát triển sản phẩm OCOP với hơn 740 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên, huy động 449 chủ thể tham gia, phần lớn là các HTX, THT và làng nghề.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào bức tranh tổng thể về bảo hộ sở hữu trí tuệ, những kết quả đạt được vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng hiện có. Hiện, toàn tỉnh Nghệ An có khoảng 12.000 doanh nghiệp đang hoạt động, tạo nên một lực lượng sản xuất vô cùng lớn. Mặc dù vậy, toàn tỉnh mới chỉ ghi nhận 1.779 nhãn hiệu thông thường được đăng ký bảo hộ, thể hiện tỷ lệ bảo hộ tài sản trí tuệ nhìn chung vẫn ở mức thấp. Đối với các hình thức bảo hộ mang tính cộng đồng, số lượng lại càng hạn chế khi mới chỉ có 32 nhãn hiệu tập thể và 9 nhãn hiệu chứng nhận được cấp bằng. Con số 32 nhãn hiệu tập thể là quá ít ỏi khi đặt cạnh tổng số hơn 740 sản phẩm OCOP đã được công nhận trên địa bàn.

Theo đánh giá từ các chuyên gia quản lý khoa học và công nghệ, rào cản lớn nhất hiện nay đối với các HTX không chỉ nằm ở kinh phí lập hồ sơ đăng ký SHTT, mà còn ở tư duy quản trị. Nhiều HTX sau khi được cấp bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể lại lúng túng trong khâu quản lý, vận hành. Việc kiểm tra, giám sát các hộ thành viên tuân thủ quy trình VSATTP đôi lúc còn lỏng lẻo. Ngược lại, một số HTX làm tốt khâu an toàn thực phẩm (đạt VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ) nhưng lại chưa đăng ký nhãn hiệu tập thể, dẫn đến tình trạng bị mạo danh thương hiệu hoặc bị ép giá khi bán ra thị trường.

Như tại HTX Trà Lân dù đang sản xuất mỹ phẩm và các sản phẩm từ tre, có ý thức đăng ký SHTT nhưng hiện HTX chưa hoàn thiện hệ thống đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu thương hiệu hay kiểu dáng công nghiệp cho các sản phẩm do thiếu vốn để đầu tư cho marketing, quảng bá và chi phí đăng ký SHTT.

SHTT và VSATTP là hai trụ cột song hành. Nếu an toàn thực phẩm là điều kiện cần để tạo ra một sản phẩm chất lượng, thì nhãn hiệu tập thể, thương hiệu độc quyền, kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ chính là điều kiện đủ để đưa sản phẩm đó vào các hệ thống siêu thị lớn, sàn thương mại điện tử và thuận lợi hơn trong xuất khẩu.

Đòn bẩy phát triển bền vững

Để đưa quyền SHTT thực sự trở thành "vé thông hành" cho nông sản, hàng hoá của các HTX Nghệ An vươn xa, trước hết cần nâng cao nhận thức và chuẩn hóa quy trình sản xuất an toàn. Liên minh HTX tỉnh Nghệ An cùng ngành nông nghiệp cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn cho cán bộ, thành viên HTX về tầm quan trọng của việc kiểm soát ATVSTP. Các HTX cần coi quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, hữu cơ, HACCP hay ISO là nguyên tắc sống còn. Sản phẩm mang nhãn hiệu tập thể phải đảm bảo tính đồng đều về chất lượng, có tem truy xuất nguồn gốc rõ ràng để người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra, đối chứng.

Song song với đó, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh hỗ trợ xác lập và phát triển quyền SHTT. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An cần tiếp tục triển khai hiệu quả các chương trình hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ. Cần ưu tiên nguồn lực kinh phí và hướng dẫn kỹ thuật cho các HTX, THT, làng nghề có sản phẩm OCOP tiềm năng để lập hồ sơ đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận. Đồng thời, các đơn vị chuyên môn cần trợ lực giúp các HTX thiết kế bộ nhận diện thương hiệu chuyên nghiệp, bao bì nhãn mác hiện đại, đúng quy chuẩn pháp lý.

Việc hỗ trợ các HTX đã có nhãn hiệu tập thể, có thương hiệu độc quyền đưa hàng lên các sàn thương mại điện tử như PostMart, Voso, Shopee, TikTok Shop hay tham gia các hội chợ kết nối cung cầu toàn quốc là hết sức cấp thiết.

Như theo đại diện HTX Trà Lân, dù các sản phẩm từ trà, thủ công mỹ nghệ từ tre, hay mỹ phẩm từ tre rất có tiềm năng, nhưng xét trong điều kiện hiện nay, cả thị trường trong nước và xuất khẩu cho những mặt hàng này vẫn chưa thực sự ổn định. Người tiêu dùng trong nước quan tâm đến những sản phẩm bền vững nhưng chi phí dành cho những sản phẩm này chưa nhiều. Trong khi thị trường quốc tế thì biến động. Việc xúc tiến thương mại, tham gia các hội chợ quốc tế cần kinh phí đi lại và gian hàng cao so với tiềm lực của HTX.

Do đó, để các HTX có thể sản xuất ra những sản phẩm an toàn, bảo đảm VSATTP và bền vững gắn với SHTT thì việc hỗ trợ các HTX, THT tiế cận với các chính sách ưu đãi về tín dụng, hỗ trợ vốn đầu tư là hết sức cần thiết.

Tùng Lâm