Theo số liệu công bố từ Cục Thống kê, 9 tháng năm 2026, cán cân thương mại hàng hoá của Việt Nam thâm hụt 19,42 tỷ USD. Trong khi kim ngạch xuất khẩu hàng hoá đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ thì nhập khẩu tăng nhanh hơn - tới 36,7%, đưa kim ngạch lên mức 452,72 tỷ USD.

Cơ cấu nhập khẩu cho thấy phần lớn nhu cầu tăng thêm đang phục vụ sản xuất. Cụ thể, tư liệu sản xuất chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu, trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng chiếm 58,3%. 

Cùng thời gian, tích lũy tài sản quý III tăng 21,39%; chỉ số sản xuất ngành chế biến, chế tạo tăng 12,9%; vốn FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, trong đó 82,6% chảy vào lĩnh vực chế biến, chế tạo.

EBC phân tích, các số liệu trên cho thấy một chuỗi liên kết ngày càng rõ: máy móc và nguyên liệu nhập khẩu phục vụ đầu tư, đầu tư mở rộng năng lực sản xuất và năng lực mới bắt đầu phản ánh vào sản lượng công nghiệp. 

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa mỗi USD nhập khẩu đều tạo ra mức lợi ích kinh tế tương ứng. 

“Hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào tỷ lệ sử dụng công suất, năng suất, giá trị được tạo ra trong nước và khả năng hấp thụ sản lượng mới của nhu cầu toàn cầu”, các chuyên gia của tập đoàn môi giới tài chính và quản lý tài sản nhận định.

Một con số đáng chú ý khác của 3 quý đầu năm được chỉ ra: khu vực kinh tế trong nước ghi nhận thâm hụt thương mại 34,28 tỷ USD, trong khi khu vực FDI xuất siêu 14,86 tỷ USD

Theo EBC, sự chênh lệch này đang đặt ra một vấn đề dài hạn hơn: năng lực sản xuất có thể tăng nhanh, nhưng mức độ hưởng lợi của nền kinh tế còn phụ thuộc vào khả năng doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, công nghệ, dịch vụ và các khâu có giá trị gia tăng cao. 

Nhìn về giai đoạn tiếp theo của chu kỳ đầu tư tại Việt Nam, EBC cho rằng, nếu kim ngạch xuất khẩu dần bắt kịp tốc độ tăng nhập khẩu khi công suất mới đi vào hoạt động, thâm hụt thương mại hiện tại sẽ mang ý nghĩa khác với một mức thâm hụt chủ yếu do tiêu dùng. Ngược lại, nếu quá trình này diễn ra chậm, áp lực lên vốn và cán cân đối ngoại sẽ trở nên đáng chú ý hơn.

Theo EBC, không chỉ đặt ra yêu cầu nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, chu kỳ mở rộng đầu tư và sản xuất tại Việt Nam còn kéo theo bài toán về chi phí. 

Số liệu GDP quý III cho thấy chu kỳ đầu tư đã chuyển hóa rõ hơn thành hoạt động kinh tế thực nhưng dữ liệu tháng 9 cũng cho thấy doanh nghiệp đang phải đối mặt với môi trường chi phí khó khăn hơn.

Cụ thể, CPI tháng 9 tăng 5,08% so với cùng kỳ, lạm phát bình quân 9 tháng lên mức 4,52%. Ở khâu sản xuất, chỉ số giá nguyên, nhiên vật liệu dùng cho sản xuất tăng 5,12%.

Hoạt động sản xuất vẫn duy trì trạng thái mở rộng, nhưng động lực có dấu hiệu chậm lại. Chỉ số PMI ngành sản xuất giảm từ mức 53,3 điểm trong tháng 8 xuống 51,9 điểm trong tháng 9. Tốc độ tăng đơn hàng mới chậm lại, đơn hàng xuất khẩu suy yếu, áp lực chi phí đầu vào tăng và thời gian giao hàng kéo dài hơn.

Những tín hiệu này cho thấy chi phí để duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại đang tăng lên. Đối với doanh nghiệp sản xuất, áp lực có thể xuất hiện ở biên lợi nhuận, nhu cầu vốn lưu động, chi phí tài trợ hàng tồn kho và giá nguyên liệu nhập khẩu. Sản xuất có thể vẫn tiếp tục mở rộng nhưng lượng vốn cần thiết để duy trì mỗi giai đoạn của quá trình mở rộng cũng có thể lớn hơn.

“GDP quý III cho thấy chu kỳ đầu tư của Việt Nam đang tạo ra sản lượng thực. Tuy nhiên, dữ liệu sản xuất tháng 9 cho thấy để duy trì tốc độ này, doanh nghiệp có thể phải hoạt động trong môi trường chi phí khó khăn hơn. Vì vậy, chất lượng và hiệu quả tăng trưởng ngày càng trở nên quan trọng"

Ông Sana Ur Rehman Chuyên viên Phân tích thị trường cấp cao tại EBC Financial Group

Theo ông Sana Ur Rehman, Chuyên viên Phân tích thị trường cấp cao tại EBC,  số liệu quý III cho thấy rõ hơn rằng chu kỳ nhập khẩu đang hỗ trợ đầu tư và hoạt động công nghiệp. Vấn đề trong quý cuối năm là liệu nhu cầu xuất khẩu, năng suất và giá trị gia tăng trong nước có thể theo kịp trong bối cảnh chi phí đầu vào và chi phí vốn vẫn ở mức cao hay không.

Từ nay đến cuối năm, EBC cho rằng có 5 chỉ báo chính cần theo dõi: tốc độ tăng xuất khẩu và nhập khẩu hay không; sự phục hồi của đơn hàng xuất khẩu ngành sản xuất, sản xuất công nghiệp có tiếp tục phản ánh công suất mới; áp lực giá đầu vào và lạm phát có hạ nhiệt và điều kiện vốn, tỷ giá có duy trì ổn định khi nhu cầu đầu tư vẫn cao hay không.

"Nhập khẩu tăng mạnh đã tạo ra những đóng góp rõ ràng cho tăng trưởng. Giai đoạn tiếp theo sẽ cho thấy liệu động lực này có thể trở nên tự duy trì hơn nhờ năng suất, xuất khẩu và giá trị gia tăng trong nước hay tiếp tục đòi hỏi ngày càng nhiều vốn, hàng nhập khẩu và ngoại tệ", EBC nhấn mạnh.

Đỗ Kiều