Năm 2017, Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đặt mục tiêu tăng trưởng ngành khoảng 2,5 – 2,8%, kim ngạch xuất khẩu khoảng 32 – 32,5 tỷ USD.

Nhìn lại năm 2016, Bộ NN&PTNT cho biết tăng trưởng của ngành đã được phục hồi sau 6 tháng tăng trưởng âm (tốc độ tăng GDP toàn ngành đạt khoảng 1,2%); xuất khẩu đạt mức cao kỷ lục 32,1 tỷ USD, tăng hơn 6% so với 2015.

Xóa nỗi sợ thể chế

Trong buổi làm việc với ngành nông nghiệp tại Hà Nội hôm 26/12, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc lưu ý Nông nghiệp Việt Nam cần chú trọng giá trị hơn là sản lượng thô, không có thương hiệu.

Thủ tướng yêu cầu bãi bỏ, những thể chế nào, chính sách nào mà ràng buộc nông nghiệp, nông thôn không phát triển được, hoặc chậm phát triển, nhất là những việc thuộc thẩm quyền của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ thì càng phải bãi bỏ sớm.

Nói với các lãnh đạo Bộ NN&PTNT về tầm nhìn cho ngành nông nghiệp, Thủ tướng Chính phủ cũng lưu ý những bất cập về mặt thể chế hiện nay. Về các kiến nghị cụ thể của Bộ NN&PTNT, Thủ tướng cơ bản đồng ý.

Thủ tướng giao Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Bộ NN&PTNT và các bộ, ngành liên quan tổ chức nghiên cứu xây dựng chính sách phát triển thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp; nghiên cứu đề xuất sửa đổi Luật Đất đai theo hướng tạo thuận lợi hơn cho tích tụ, tập trung đất đai, sản xuất nông nghiệp quy mô lớn.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nghiên cứu điều chỉnh, bổ sung chính sách khuyến khích các tổ chức tín dụng cho vay trong lĩnh vực nông nghiệp theo hướng tăng hạn mức; sửa quy định về tài sản thế chấp, cho phép doanh nghiệp được sử dụng tài sản là nhà lưới, nhà kính được hình thành trong quá trình đầu tư làm tài sản thế chấp.

Các sản phẩm nông sản xuất khẩu của Việt Nam
đã không tận dụng được hết các cơ hội thị trường để tạo thêm giá trị

Thủ tướng cũng đồng ý việc sửa đổi chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn theo Nghị định 210/2013/NĐ-CP. Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nêu rõ phải bãi bỏ ngay những quy định, thể chế ràng buộc sự phát triển, “đừng để các thể chế đó bắt chúng ta phải chạy theo, phải sợ một cách vô lý”.

Báo cáo phát triển 2016 mới đây của Nhóm Ngân hàng Thế giới (WB) có nhận định bức tranh thương mại nông nghiệp Việt Nam cũng không hoàn toàn sáng màu. Hầu hết các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam đã không tận dụng được hết các cơ hội thị trường để tạo thêm giá trị và trong một số trường hợp đã không truyền tải được tác động chuyển đổi tới nông dân.

Nhà nước chi phối quá nhiều

Các chuyên gia WB chỉ rõ, nếu nhìn vào một loạt các thị trường yếu tố sản xuất và thị trường hàng hóa thì người ta vẫn thấy một mô hình phổ biến là sự chi phối quá nhiều của Nhà nước trong khi năng lực quản trị quá yếu, làm hạn chế hiệu quả của những thị trường đó.

Nhà nước là chủ sở hữu đối với toàn bộ đất nông nghiệp, đề ra các quy định về quy mô trang trại, các hình thức sử dụng đất nông nghiệp, tham gia nhiều vào quá trình quy hoạch sử dụng đất ở nhiều cấp.

Nông dân không phải trả tiền thuê đất hay thuế đất nhưng lại phải chịu chi phí cao trong giao dịch đất đai, hiệu lực quản lý nhà nước kém, dẫn đến thoái hóa đất và tàn phá rừng. Các quy định về bảo vệ đất lúa trước đây tuy đã góp phần bảo đảm an ninh lương thực, nhưng nay đã trở thành rào cản đối với hoạt động đầu tư vào nông nghiệp.

Nhà nước kiểm soát phần lớn dịch vụ tưới tiêu thông qua các doanh nghiệp nhà nước, nhưng lại chưa đảm bảo minh bạch về hiệu quả hoạt động của những doanh nghiệp này, chưa có cơ chế định giá nước và hầu như chưa có quy chế giám sát tính hiệu quả của việc sử dụng nước. Do vậy, năng suất sử dụng nước thấp, đồng thời tăng tính tổn thương trước ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.

Cũng theo WB, trong lĩnh vực nghiên cứu nông nghiệp ở Việt Nam, chủ yếu chỉ có các tổ chức nghiên cứu của Nhà nước với nhiều bộ ngành tham gia phân bổ ngân sách nghiên cứu trong bối cảnh chưa bảo vệ được quyền sở hữu trí tuệ, máy móc nông nghiệp sẵn sàng bị sao chép, thủ tục hành chính, tài chính cho triển khai nghiên cứu quá phức tạp, nguồn kinh phí cho đầu tư mạo hiểm phục vụ nghiên cứu quá hiếm hoi nếu không nói là không có.

Doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vai trò rất đáng kể trong nhiều lĩnh vực thương mại mà thông thường cần phải có đầu tư tư nhân, như lĩnh vực giống, phân bón, sản xuất cao su, lâm nghiệp, kinh doanh gạo, chế biến sữa.

Ở những nơi Nhà nước tham gia trực tiếp vào các hoạt động nông nghiệp, sân chơi nhìn chung còn chưa bình đẳng. Nhiều nông lâm trường quốc doanh có năng suất thấp.

Nhà nước tham gia trực tiếp tương đối nhiều vào các chuỗi giá trị nông nghiệp nhưng nhìn chung, năng lực quy hoạch chiến lược còn yếu, trong khi các giải pháp phối hợp để xử lý, giải quyết vấn đề trong những chuỗi giá trị còn hạn chế. Chẳng hạn, Việt Nam hiện là nước xuất khẩu gạo lớn thứ 3 thế giới nhưng vẫn chưa có chiến lược xuất khẩu lúa gạo.

Ngành nông nghiệp phát triển trong bối cảnh có nhiều mục tiêu định lượng, cả ở cấp ngành và tiểu ngành. Trong khi đó, lại không coi trọng quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm, môi trường, từ đó gây lo ngại cho người tiêu dùng, làm tăng các rủi ro về sinh kế hoặc làm giảm uy tín của quản lý nhà nước đối với nông dân và doanh nghiệp.

Các tỉnh thành ven biển đề ra các mục tiêu xuất khẩu và tham gia cạnh tranh để thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến thuỷ hải sản nhưng hàng trăm ngàn ngư dân vẫn bị mất đi nguồn sống chính do các nguồn lợi hải sản ven bờ đã bị cạn kiệt.

Thế Vinh