Mới đây, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) ban hành kết luận sơ bộ mức thuế chống bán phá giá đối với tôm Việt Nam xuất khẩu vào Mỹ trong lần rà soát hành chính lần thứ 10 (POR10) đối với các lô hàng tôm xuất khẩu từ ngày 1/2/2014 đến 31/1/2015.

Mức thuế chống bán phá giá mà DOC áp với tôm Việt Nam đối với hai bị đơn bắt buộc lần lượt là 2,86% và 4,78%. Mức thuế sơ bộ cho các bị đơn tự nguyện là 3,56%, cao gấp gần 4 lần so mức thuế chính thức của POR9 (0,91%).

Thị trường suy giảm

Dù kết quả chính thức sẽ được công bố sớm nhất vào đầu tháng 7/2016 nhưng rõ ràng đây là tín hiệu không mấy vui cho xuất khẩu tôm vào thị trường Hoa Kỳ trong năm nay – vốn là thị trường nhập khẩu tôm số một của Việt Nam.

Mức thuế chống bán phá giá mà DOC công bố tăng mạnh so với lần xem xét trước, gây bất lợi cho xuất khẩu tôm của Việt Nam. Trong khi đối thủ xuất khẩu chính của tôm Việt Nam vào Hoa Kỳ là Thái Lan chỉ có mức thuế là 1,35%.

Năm vừa qua, xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ chỉ đạt 657 triệu USD, giảm 38,3% so với năm 2014. Nguyên nhân chủ yếu do giá xuất khẩu giảm, nhu cầu yếu và cạnh tranh gay gắt từ các nguồn cung đối thủ.

Trong khi đó, giới chuyên gia lưu ý giá tôm Việt Nam trong năm nay cao nhất trên các thị trường xuất khẩu chính do giá thành sản xuất cao hơn so với các nước cạnh tranh.

Đó là chưa kể theo dự báo gần đây của IMF, giá tôm năm 2016 sẽ giảm 4%, năm 2017 giảm 7%, năm 2020 giảm 13% so với năm 2015, do nhu cầu tiêu dùng yếu tại các thị trường như EU, Nhật Bản và dư cung tại các nước sản xuất lớn.

Mặc dù đoán trước việc bị ảnh hưởng xu hướng giảm giá nhưng Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản (VASEP) vẫn dự báo xuất khẩu tôm Việt Nam năm nay sẽ tăng khoảng 12% (đạt khoảng 3,3 tỷ USD) nhờ tác động tích cực từ TPP và các FTA.

Con số này vẫn khá khiêm tốn và chênh lệch lớn so với giá trị kim ngạch xuất khẩu tôm đạt đạt 4,1 tỷ USD vào năm 2014, chiếm đến 50% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam khi đó.

Nhìn lại năm vừa qua, có thể thấy là xuất khẩu tôm của Việt Nam không chỉ giảm về sản lượng mà thị trường còn bị thu hẹp tới hơn 1/3. Ngoài thị trường Hoa Kỳ thì các thị trường chính yếu khác cũng giảm mạnh như EU giảm 19,7%, Nhật Bản giảm 21,4%, Trung Quốc giảm 15,4%…

Giá thành sản xuất tôm ở Việt Nam cao hơn ở các nước đang cạnh tranh

Giá trị gia tăng vẫn thấp

Giới chuyên gia lưu ý xuất khẩu tôm vẫn đang có nhiều điểm nghẽn lớn từ những vấn đề nội tại, nhất là cùng với tác động của TTP, FTA thì xuất khẩu tôm nói riêng và xuất khẩu thuỷ sản nói chung sẽ phải chịu áp lực cạnh tranh ngày càng khốc liệt do nước ta mới tham gia vào khâu giá trị gia tăng thấp.

Thống kê cho thấy hiện nay, khoảng hơn 300 công ty ở Việt Nam có liên quan đến thương mại tôm. Trong đó có 60 công ty lớn chiếm hơn 80% giá trị xuất khẩu và 120 công ty đạt tới doanh số xuất khẩu trên một triệu USD đối với mặt hàng tôm.

Trong chuỗi giá trị tôm Việt Nam – một vấn đề cực quan trọng cho cạnh tranh xuất khẩu, Ts Nguyễn Thanh Tùng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quy hoạch Thuỷ sản (Bộ NN&PTNT), đã chỉ ra mặt hạn chế hiện nay là thiếu sự hợp tác, liên kết dọc giữa các tác nhân trong toàn chuỗi.

Điều này thể hiện ở việc sự hợp nhất các tác nhân trong chuỗi rất hạn chế. Chỉ một số ít các trang trại nuôi có mối liên kết trực tiếp với các nhà chế biến xuất khẩu thông qua sự hợp nhất dọc hay hợp đồng.

Theo Ts Tùng, thương lái đóng vai trò quan trọng và ảnh hưởng rất lớn đến sản xuất và thương mại tôm. Song tác nhân này lại thiếu động cơ hợp tác với các tác nhân khác nhằm đạt được sự hợp nhất dọc hay sự bền vững.

Ngoài ra, đó còn là việc thiếu đầu tư cho cơ sở hạ tầng trên toàn chuỗi giá trị tôm, bao gồm cả đầu tư cho dịch vụ hậu cần, sản xuất giống và hệ thống thủy lợi. Kết quả là chất lượng sản phẩm không đảm bảo, hiệu quả kinh tế của các tác nhân trong chuỗi thấp.

Ts Nguyễn Thanh Tùng cho rằng Chính phủ và chính quyền các địa phương cần xúc tiến các hoạt động liên quan đến việc tìm kiếm những thông tin từ thị trường nước ngoài. Việc này sẽ giúp các nhà xuất khẩu (người hưởng lợi trực tiếp) và các tác nhân khác giảm thiểu rủi ro và không chịu sức ép về giá từ một số thị trường chủ yếu.

Ngoài ra, một vấn đề không kém quan trọng để gia tăng giá trị xuất khẩu tôm là cần có cơ chế phối hợp giữa Hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý trong việc phát triển thương hiệu, đấu tranh và đối phó với các rào cản thương mại.

Thế Vinh