Khi các hộ cùng tham gia vùng nguyên liệu, sản phẩm không chỉ được tiêu thụ dưới dạng thô mà còn có thể đi vào chế biến, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và kết nối với du lịch.

Ở nhiều vùng miền núi, sản xuất nông nghiệp vẫn bắt đầu từ quy mô hộ gia đình. Mỗi hộ có một diện tích đất, một số cây trồng, tự chăm sóc và đến mùa thì thu hái để bán. Cách làm này giúp người dân tận dụng được lợi thế đất đai, khí hậu và sản vật bản địa, nhưng cũng khiến sản xuất khó tạo ra giá trị lớn.

Từ những hộ dân bán nông sản theo mùa vụ

Câu chuyện cây sơn tra ở Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, Sơn La là một ví dụ. Nậm Nghẹp nằm ở độ cao hơn 2.000 m, có trên 1.600 ha sơn tra, trong đó khoảng 800 ha là những cây cổ thụ. Mỗi năm, vùng này cho sản lượng khoảng 1.000-3.000 tấn quả. Đây là nguồn nguyên liệu lớn, nhưng trước đây, phần lớn giá trị vẫn nằm ở việc thu hái và bán quả tươi theo mùa.

Với người dân, sơn tra là cây trồng quen thuộc, gắn với đời sống từ nhiều thế hệ. Anh Kháng Nhạ, thành viên HTX Nậm Nghẹp, cho biết bình quân mỗi hộ có thể thu hoạch khoảng 7-16 tấn quả mỗi vụ, đem lại nguồn thu khoảng 10-25 triệu đồng/năm. Việc đường giao thông được cải thiện, ô tô có thể lên tận bản cũng giúp việc vận chuyển, tiêu thụ thuận lợi hơn.

Nhưng một hộ có thể bán được vài tấn quả không đồng nghĩa với việc hộ đó có thể tự xây dựng thương hiệu, đầu tư nhà xưởng, chế biến sản phẩm hay tiếp cận những thị trường lớn.

Đây là điểm yếu phổ biến của sản xuất nhỏ lẻ ở miền núi: người dân có nguyên liệu nhưng thiếu khả năng tổ chức chuỗi.

Khi bán quả tươi, người dân phụ thuộc nhiều vào thương lái, thời điểm thu hoạch và sức mua của thị trường. Giá trị gia tăng vì thế chưa được giữ lại nhiều tại vùng nguyên liệu.

Bài toán đặt ra là làm thế nào để những sản lượng nhỏ của từng hộ có thể cộng lại thành một nguồn cung đủ lớn, ổn định và có khả năng bước vào những khâu có giá trị cao hơn. Đó cũng là lúc HTX trở thành mắt xích quan trọng.

HTX tập hợp hộ dân, biến vùng nguyên liệu thành hàng hóa

Nếu mỗi hộ dân là một mắt xích riêng lẻ thì HTX có thể trở thành tổ chức kết nối các mắt xích đó.

Thay vì từng hộ tự tìm đầu ra, HTX đứng ra tập hợp thành viên, tổ chức vùng nguyên liệu, hướng dẫn sản xuất, thu mua và kết nối thị trường. Khi sản lượng được tập trung, HTX có cơ sở để đầu tư vào sơ chế, bảo quản và chế biến. Quan trọng hơn, người dân vẫn là chủ thể sản xuất.

HTX không thay người dân làm nông nghiệp mà giúp những sản phẩm của từng hộ cùng đi vào một chuỗi có tổ chức. Đây chính là sự thay đổi từ sản xuất hộ gia đình sang sản xuất có liên kết.

Ông Nguyễn Cường, Chủ tịch HTX Nậm Nghẹp, cho rằng bài toán hiện nay là xây dựng một chuỗi đủ mạnh từ vùng trồng, thu hái, sơ chế, chế biến đến xây dựng thương hiệu và tiêu thụ.

Từ định hướng đó, HTX Nậm Nghẹp đã phát triển các sản phẩm chế biến từ sơn tra như nước ép, xà phòng, giấm, rượu và một số sản phẩm phục vụ chế biến món ăn.

Như vậy, cùng một vùng nguyên liệu nhưng giá trị được kéo dài thêm nhiều công đoạn.

Nếu quả sơn tra tươi chỉ được bán trong mùa thu hoạch, sản phẩm chế biến có thể được tiêu thụ trong thời gian dài hơn. Giá trị cũng không chỉ nằm ở nguyên liệu mà được tạo thêm ở các khâu sơ chế, chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối. Đây là bước chuyển từ “bán quả” sang “bán sản phẩm”.

Với người dân, sự khác biệt còn nằm ở chỗ đầu ra không còn chỉ là câu chuyện của từng hộ. Khi HTX có đơn hàng, có thị trường và có vùng nguyên liệu ổn định, các thành viên có thêm động lực duy trì sản xuất và chăm sóc cây trồng.

Ở góc độ địa phương, ông Lù Văn Quí, Chủ tịch UBND xã Ngọc Chiến, cho rằng để tạo sinh kế bền vững cho người dân, cần tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật chăm sóc, cải tạo vườn cây, bảo quản sau thu hoạch và chế biến sơn tra.

Điều đó cho thấy để HTX trở thành hạt nhân của chuỗi, chỉ tập hợp hộ dân là chưa đủ. HTX còn cần vốn, công nghệ, kỹ năng quản trị, tiêu chuẩn sản phẩm, bao bì, thương hiệu và thị trường.

Đặc biệt, ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc nâng năng lực HTX có thể tạo tác động lớn hơn một doanh nghiệp đơn lẻ, bởi HTX có khả năng tập hợp nhiều hộ dân nhỏ thành một vùng nguyên liệu chung.

Từ chuỗi nông sản đến chuỗi sinh kế

Khi đã có vùng nguyên liệu và sản phẩm chế biến, chuỗi giá trị có thể tiếp tục mở rộng.

Với sơn tra Nậm Nghẹp, giá trị không chỉ nằm ở quả. Những cây sơn tra cổ thụ, mùa hoa, mùa quả, cảnh quan núi cao và đời sống văn hóa của đồng bào Mông còn tạo ra tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm. Đây là bước chuyển từ chuỗi giá trị nông nghiệp sang chuỗi giá trị đa ngành.

Một du khách đến Nậm Nghẹp có thể trải nghiệm vùng cây sơn tra, tìm hiểu đời sống người dân, thưởng thức sản phẩm địa phương, mua các sản phẩm chế biến và sử dụng dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận chuyển. Khi đó, cùng một nguồn tài nguyên nhưng nhiều chủ thể có thể cùng hưởng lợi.

Người dân trồng và thu hái sơn tra có thu nhập từ nông nghiệp. HTX có doanh thu từ chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Hộ dân làm homestay có thêm nguồn thu từ lưu trú. Người địa phương có thể tham gia vận chuyển, hướng dẫn khách hoặc bán sản phẩm đặc trưng.

Thực tế cũng ghi nhận hướng phát triển cây sơn tra ở Ngọc Chiến từ một nguồn sinh kế trở thành sản phẩm du lịch trên vùng đất gắn với những giá trị văn hóa và cảnh quan đặc trưng. Mô hình này không chỉ phù hợp với sơn tra.

Ở các địa bàn miền núi khác, chè cổ thụ, dược liệu, mật ong, quế, hồi, măng, mắc ca, thổ cẩm hay các loại nông sản bản địa đều có thể đi theo một hành trình tương tự.

Trong chuỗi đó, HTX giữ vị trí trung tâm bởi đây là nơi có thể kết nối người sản xuất nhỏ với các chủ thể lớn hơn của thị trường.

Từ góc độ phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ý nghĩa của chuỗi giá trị vì thế không chỉ là bán được nông sản với giá cao hơn.

Quan trọng hơn là tạo ra nhiều việc làm và nguồn thu ngay tại địa phương.

Một hộ dân trước đây chỉ có thu nhập vào mùa thu hoạch, nay có thể tham gia nhiều công đoạn khác nhau của chuỗi. Một sản vật trước đây chỉ được bán dưới dạng thô, nay có thể trở thành sản phẩm chế biến, quà tặng, đặc sản địa phương hoặc một phần của trải nghiệm du lịch.

Đó cũng là quá trình chuyển từ tư duy “mỗi hộ tự làm, tự bán” sang “nhiều hộ cùng làm, HTX tổ chức và thị trường cùng tham gia”.

Câu chuyện sơn tra Nậm Nghẹp cho thấy chuỗi giá trị ở vùng cao không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án quy mô lớn. Nó có thể bắt đầu từ chính những hộ dân đang sở hữu đất, cây trồng và tri thức bản địa.

Điều quan trọng là có một tổ chức đủ khả năng tập hợp những nguồn lực nhỏ ấy lại. Và trong nhiều trường hợp, HTX có thể là chiếc cầu nối để một hộ dân đi từ sản xuất đơn lẻ đến tham gia chuỗi giá trị, để một sản vật từ núi rừng đi từ quả tươi đến sản phẩm, rồi từ sản phẩm đến thương hiệu và sinh kế.

Nhật Nam