Có thể nói, với vị trí địa lý quan trọng, dù có lịch sử ngắn hơn các địa phương khác như Hà Nội, Huế…, nhưng thành Gia Định trong quá khứ hay Tp.HCM hôm nay vẫn lưu giữ những di sản văn hóa tiêu biểu mà Lăng Ông Bà Chiểu hay những ký ức về Tả quân Lê Văn Duyệt là một điển hình.

Nếu tính từ trung tâm chính trị – hành chính – kinh tế của triều Nguyễn ở thế kỷ XVII, đến trung tâm của chính quyền thực dân Đông Dương ở nửa sau thế kỷ XIX và trung tâm của chính quyền miền Nam Việt Nam trước giải phóng, Tp.HCM ngày nay có hàng trăm di sản văn hóa có giá trị (172 di tích được xếp hạng), nhất là các công trình kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử.

Nói về vị trí và địa thế của Sài Gòn xưa, từ 60 năm trước, nhiều học giả kỳ cựu đã khẳng định rằng: Khi nhìn trên địa đồ, ta thấy rõ địa thế Sài Gòn khá là hiểm trở, kiên cố nhờ ở giữa trung tâm các ngọn "sông sâu nước chảy" và giữa các đường lộ "bủa giăng như lưới nhện".

Cố học giả Vương Hồng Sển cho rằng Sài Gòn là đất hưng vương, căn bổn phát tích Nguyễn Triều. Pháp chiếm năm 1859. Pháp bị đánh đuổi năm 1945. Lịch sử Sài Gòn có lắm đoạn vẻ vang: Không có bàn tay người Việt tô điểm, không thịt xương người Việt làm nòng cốt, chưa chắc Sài Gòn có bộ mặt mới xinh như ngày nay.

"Sài Gòn là đất núi, có chơn đứng, xây cất nhà bao nhiêu từng cao đều được. Sông Nhà Bè quanh co uốn khúc, vì vậy mà hiểm, binh giặc kéo đường thủy, đủ thời gian lập thế thủ; nhờ khuất gió mạnh, bến được yên, tàu đậu không sợ bão tố. Đứng giữa các mối đường, sự giao thông thuận tiện. Ngày nay có sân bay rộng lớn khang trang, Sài Gòn nối liền với hoàn cầu trong nháy mắt. Như một viên bảo ngọc, càng ngày càng quý, Sài Gòn hội đủ điều kiện để trở thành một đô thị tối tân", đây là một đoạn nhận xét của nhà nghiên cứu – nhà văn hóa Vương Hồng Sển.

Trải qua bao thăng trầm và một vị thế lớn của Sài Gòn như vậy, PGs.Ts. Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, cho rằng Tp.HCM ngày nay là một trong ba thành phố (Hà Nội – Huế – Sài Gòn) của Việt Nam còn hội đủ điều kiện được bảo tồn như một di sản đô thị. Theo logic, những gì có giá trị mà lại quý hiếm thì càng phải trân trọng, bảo vệ và phát huy ở cấp độ cao hơn.

Xét về lịch sử, trong suốt quá trình phát triển của vùng đất Gia Định, rồi Sài Gòn xưa và Tp.HCM hôm nay, đã để lại những dấu ấn thông qua các công trình kiến trúc có giá trị, những khu phố tiêu biểu gắn với cảnh quan sông nước – phố chợ.

Những dấu ấn đó gắn với các thời kỳ tiêu biểu: Thời kỳ thành lập Thành Gia Định; Sài Gòn thời Pháp thuộc, rồi thời kỳ trước năm 1975 và giai đoạn phát triển từ năm 1975 cho đến nay.

Với hàng trăm di tích lịch sử – văn hóa niên đại khoảng thế kỷ XVIII – XIX, hàng chục di tích lịch sử, cách mạng của thế kỷ XX, Sài Gòn – Tp.HCM vẫn được coi là "vùng đất mới ba trăm năm".

Từ những con người của Sài Gòn và sống ở Sài Gòn, vùng đất Sài Gòn đã dung nạp, tiếp nhận tất cả các yếu tố văn hóa khác nhau, từ phong tục, tập quán, tín ngưỡng tôn giáo, tiếng nói, ẩm thực, trang phục… để tạo nên sự phong phú đa dạng của bản sắc văn hóa Sài Gòn.

Thanh Loan