Giữa thời điểm nông sản ngày càng chịu áp lực cạnh tranh về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường, sở hữu trí tuệ không còn là khái niệm xa lạ. Nó đang trở thành “lớp bảo vệ mềm” giúp nông sản giữ được tên gọi, giữ được thị trường và quan trọng hơn là giữ được giá trị gia tăng. Câu chuyện thanh long Mỹ Tịnh An cho thấy sự dịch chuyển này không còn nằm trên lý thuyết mà đã bắt đầu từ các HTX.

Từ OCOP đến nhận diện thương hiệu

Tại Lễ hội Trái cây Đồng Tháp 2026 được tổ chức mới đây, gian hàng của HTX Thiên Phúc (ở xã Mỹ Tịnh An) luôn trong tình trạng đông khách. Người tiêu dùng dừng lại lâu hơn trước các sản phẩm thanh long sấy, chuối sấy, vỏ bưởi sấy, trà mãng cầu và thanh long vàng, những sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao.

OCOP không chỉ là chứng nhận chất lượng, mà còn là bước khởi đầu giúp HTX chuyển nông sản từ sản xuất truyền thống sang sản phẩm có định vị thị trường và khả năng nhận diện rõ ràng. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để phát triển các yếu tố sở hữu trí tuệ như nhãn hiệu, bao bì, chỉ dẫn nguồn gốc và hệ thống nhận diện sản phẩm.

Ông Nguyễn Hữu Phúc, Giám đốc HTX Thiên Phúc, cho biết phản hồi của người tiêu dùng tại lễ hội khá tích cực. Sản phẩm chế biến từ thanh long được đánh giá cao nhờ sự tiện lợi, dễ sử dụng và đảm bảo chất lượng ổn định.

Theo ông, điều thay đổi rõ nhất không chỉ là lượng tiêu thụ mà là cách người tiêu dùng nhìn nhận sản phẩm, từ một loại trái cây tươi sang một sản phẩm có thương hiệu cụ thể.

HTX Thiên Phúc hiện có 175 thành viên, canh tác khoảng 245 ha thanh long theo tiêu chuẩn VietGAP. Đây là vùng nguyên liệu lớn, đóng vai trò nền tảng để phát triển sản phẩm ổn định và đồng nhất về chất lượng.

Từ góc nhìn của HTX, OCOP không dừng lại ở việc đạt chuẩn để bán hàng thuận lợi hơn. Quan trọng hơn, đó là quá trình chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất, từ đó tạo tiền đề cho việc đăng ký và bảo vệ thương hiệu. Khi sản phẩm đã có định vị rõ ràng, việc đưa vào hệ thống sở hữu trí tuệ trở nên khả thi hơn, thay vì chỉ là những nông sản rời rạc, thiếu nhận diện.

Giữ giá trị trên không gian số

Song song với phát triển sản phẩm OCOP, HTX Thiên Phúc đang bước vào thương mại điện tử như một kênh tiêu thụ mới. HTX đã xây dựng website riêng để giới thiệu sản phẩm, tiếp nhận phản hồi khách hàng và cập nhật thông tin thị trường. Đây không chỉ là một kênh bán hàng mà còn là bước đầu của quá trình xây dựng thương hiệu số.

Thông qua nền tảng trực tuyến, HTX có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng mà không phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Điều này giúp tăng tính chủ động trong tiêu thụ và cải thiện biên lợi nhuận nếu vận hành hiệu quả.

Tuy nhiên, khi bước vào môi trường số, câu chuyện sở hữu trí tuệ lại trở nên rõ ràng hơn. Thương hiệu không chỉ cần được đăng ký mà còn phải được bảo vệ trong không gian mạng, nơi việc sao chép hình ảnh, sử dụng tên gọi hoặc lợi dụng uy tín diễn ra nhanh và khó kiểm soát hơn.

Mặc dù vậy, HTX cũng gặp không ít khó khăn trong duy trì hệ thống bán hàng trực tuyến. Chi phí vận hành còn cao, trong khi nhân lực có kỹ năng về công nghệ và marketing số vẫn còn thiếu. Dù đã tham gia các lớp tập huấn, nhu cầu đào tạo thực hành sâu hơn vẫn rất lớn để có thể vận hành ổn định và lâu dài.

Logistics là thách thức lớn với thanh long do dễ hư hỏng khi vận chuyển xa, đặc biệt ra phía Bắc, trong khi bao bì chuyên dụng lại làm tăng chi phí. Vì vậy, thương hiệu trở thành yếu tố then chốt, giúp người tiêu dùng chấp nhận mức giá cao hơn nhờ sự ổn định chất lượng, qua đó thể hiện rõ vai trò của sở hữu trí tuệ trong thực tế sản xuất.

Từ yêu cầu phải xây dựng thương hiệu và bảo hộ giá trị đó, bài toán đặt ra với địa phương là tổ chức lại sản xuất theo quy mô lớn và đồng bộ hơn. Tại xã Mỹ Tịnh An, thanh long là cây trồng chủ lực với quy mô lớn, đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp địa phương. Toàn xã hiện có khoảng 1.955 ha thanh long, một trong những vùng sản xuất trọng điểm của tỉnh Đồng Tháp.

Quy mô lớn mang lại lợi thế về sản lượng, nhưng đồng thời cũng đặt ra áp lực rất lớn về quản lý chất lượng và đồng nhất sản phẩm. Khi thị trường ngày càng yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn an toàn, việc sản xuất tự phát không còn phù hợp.

Vùng nguyên liệu và bài toán sở hữu trí tuệ

Từ câu chuyện của HTX Thiên Phúc với hướng đi chế biến và xây dựng thương hiệu OCOP, bức tranh thanh long Mỹ Tịnh An được mở rộng sang vùng nguyên liệu. Khi giá trị sản phẩm ngày càng gắn với thương hiệu và khả năng bảo hộ, yêu cầu chuẩn hóa sản xuất ngay từ đầu trở nên rõ ràng hơn.

Đứng trước quy mô sản xuất lớn, xã Mỹ Tịnh An đang định hướng phát triển theo VietGAP và GlobalGAP, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp tiêu thụ. Đây là nền tảng hình thành chuỗi sản xuất – tiêu thụ ổn định và nâng chất lượng sản phẩm.

Trên nền tảng liên kết sản xuất ngày càng rõ nét, các HTX đang phát triển theo những hướng đi khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau trong cùng một hệ sinh thái thanh long. Trong đó, HTX Mỹ Tịnh An tập trung vào khâu sản xuất với tiêu chuẩn GlobalGAP, tổ chức liên kết tiêu thụ khoảng 3.000 tấn thanh long mỗi năm và sản phẩm đã được chứng nhận OCOP.

Ở chiều ngược lại, HTX Thiên Phúc lại đi sâu vào chế biến và đa dạng hóa sản phẩm, đồng thời mở rộng kênh tiêu thụ thông qua cả thị trường truyền thống lẫn thương mại điện tử. Nhờ sự phân vai này, toàn xã hiện đã có ba sản phẩm OCOP từ thanh long, gồm thanh long ruột đỏ đạt 4 sao, cùng thanh long vàng và thanh long sấy đạt 3 sao.

OCOP đang đóng vai trò như một “cửa ngõ” để sản phẩm thanh long Mỹ Tịnh An bước ra thị trường rộng hơn. Nhưng để giữ được giá trị lâu dài, sản phẩm cần được đặt trong hệ thống sở hữu trí tuệ, nơi thương hiệu được đăng ký, quản lý và khai thác một cách bài bản.

Nhìn tổng thể, thanh long Mỹ Tịnh An đang đi qua một quá trình chuyển đổi quan trọng, từ sản xuất nông sản sang xây dựng hệ sinh thái giá trị gia tăng. Trong hệ sinh thái đó, OCOP đóng vai trò chuẩn hóa, chế biến sâu giúp gia tăng giá trị, thương mại điện tử mở rộng thị trường, còn sở hữu trí tuệ là yếu tố giữ lại giá trị và biến nó thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Khi thương hiệu được đăng ký và bảo hộ, HTX không chỉ bán sản phẩm mà đang khai thác một tài sản vô hình có giá trị tích lũy theo thời gian. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với mô hình sản xuất truyền thống, nơi giá trị thường chỉ nằm ở sản lượng và giá bán tức thời.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều HTX vẫn đang gặp khó trong việc tiếp cận và vận hành hệ thống sở hữu trí tuệ. Không chỉ là chi phí đăng ký nhãn hiệu, mà còn là năng lực quản trị, khai thác và bảo vệ thương hiệu sau khi được công nhận.

Các HTX ở Mỹ Tịnh An mong rằng có thêm sự hỗ trợ về đào tạo, tư vấn và đồng hành dài hạn, đặc biệt trong việc gắn sở hữu trí tuệ với OCOP và thương mại điện tử. Đây là ba trụ cột đang ngày càng liên kết chặt chẽ trong chuỗi giá trị nông sản hiện đại.

Nếu chỉ dừng ở sản xuất, giá trị sẽ khó bền vững. Khi thương hiệu được xây dựng và bảo hộ tốt, mỗi trái thanh long tại xã Mỹ Tịnh An không chỉ là nông sản, mà trở thành sản phẩm có danh tính, tiêu chuẩn, câu chuyện và thị trường riêng. Khi đó, giá trị không còn nằm ở trái ngọt, mà nằm ở cả hệ sinh thái đang tạo ra và nâng tầm nó.

                                                                                          Thanh Bá