Đi dọc xã Hưng Nhượng, tỉnh Vĩnh Long, dễ dàng bắt gặp những cơ sở sản xuất bánh phồng nằm san sát nhau. Hương nếp, nước cốt dừa và khoai mì lan tỏa trong không gian làng quê, tạo nên dấu ấn quen thuộc của một nghề truyền thống đã tồn tại hơn trăm năm.

Nhãn hiệu tập thể đặt nền móng cho thương hiệu làng nghề

Bánh phồng Sơn Đốc từ lâu là đặc sản nổi tiếng của vùng đất xứ Dừa. Chiếc bánh gắn liền đời sống người dân Nam Bộ, thường xuất hiện trong dịp lễ, Tết và các buổi sum họp gia đình. Không chỉ là món ăn, bánh phồng còn là ký ức văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, làng nghề có hơn 30 hộ theo nghề truyền thống. Các sản phẩm ngày càng đa dạng hơn, từ bánh phồng nếp, bánh phồng mì đến bánh phồng dán chuối, bánh phồng sữa cốt dừa và nhiều biến thể mới phù hợp thị hiếu người tiêu dùng.

Năm 2001, HTX Bánh phồng Sơn Đốc được thành lập nhằm liên kết các hộ sản xuất. Tuy nhiên, giai đoạn đầu hoạt động còn rời rạc, chủ yếu mang tính tự phát, thiếu quy trình thống nhất và chưa hình thành chuỗi giá trị rõ ràng.

Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2009, khi Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Sơn Đốc” cho HTX. Đây là dấu mốc quan trọng trong hành trình phát triển của làng nghề.

Nhãn hiệu tập thể giúp xác lập quyền sử dụng chung cho các thành viên HTX trong khu vực sản xuất, đồng thời bảo vệ tên gọi “Sơn Đốc” trước nguy cơ bị sử dụng tràn lan. Quan trọng hơn, đây là nền tảng pháp lý để xây dựng thương hiệu tập thể, tạo sự khác biệt trên thị trường.

Trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, nhãn hiệu tập thể trở thành “tấm khiên” bảo vệ uy tín sản phẩm. Khi người tiêu dùng nhận diện được nguồn gốc, giá trị của sản phẩm cũng được nâng lên rõ rệt.

Tuy nhiên, để sở hữu trí tuệ thực sự phát huy hiệu quả, cần có một tổ chức đủ năng lực quản lý và khai thác. HTX chính là mô hình đảm nhiệm vai trò này trong thực tế.

Kiện toàn HTX, chuyển đổi sản xuất theo hướng hiện đại

Sau thời gian dài hoạt động chưa ổn định, đến tháng 8/2022, HTX Bánh phồng Sơn Đốc được kiện toàn và tái cơ cấu hoạt động. Hiện HTX có 20 thành viên, vốn điều lệ 200 triệu đồng.

Việc kiện toàn giúp HTX vận hành theo hướng chuyên nghiệp hơn, tập trung vào ba mục tiêu chính: nâng chất lượng sản phẩm, chuẩn hóa quy trình sản xuất và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Một trong những thay đổi rõ nét là quá trình cơ giới hóa sản xuất. HTX và các cơ sở trong làng nghề từng bước đầu tư máy quết bột, máy cán và thiết bị hỗ trợ. Việc ứng dụng công nghệ giúp giảm sức lao động thủ công, đồng thời tăng năng suất đáng kể.

Nếu trước đây, người thợ trong HTX phải quết bột bằng tay, mất nhiều thời gian và phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm, thì nay máy móc giúp bột được trộn đều hơn, ổn định hơn. Nhờ đó, chất lượng sản phẩm cũng đồng đều hơn giữa các mẻ sản xuất.

Dù vậy, yếu tố tay nghề vẫn giữ vai trò then chốt. Người thợ phải canh độ dẻo của bột, điều chỉnh nhiệt độ và kiểm soát thời gian nướng. Chỉ cần sai lệch nhỏ, bánh có thể bị cứng hoặc không đạt độ xốp đặc trưng.

Song song với đổi mới công nghệ, các sản phẩm của làng nghề cũng tham gia chương trình OCOP. Đây là bước đi quan trọng giúp chuẩn hóa chất lượng và nâng cao giá trị thương hiệu.

Hiện làng nghề đã có 7 sản phẩm đạt OCOP 3 sao của 3 chủ thể khác nhau. Việc đạt chứng nhận OCOP giúp sản phẩm dễ tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại và tăng độ tin cậy với người tiêu dùng.

Tiêu biểu là các sản phẩm mang thương hiệu Mười Thiết, gồm bánh tráng, bánh phồng nếp, bánh phồng mì sữa cốt dừa và bánh phồng mì dán chuối. Sau khi được công nhận OCOP, sản phẩm ghi nhận mức tiêu thụ tăng rõ rệt.

Thị trường tiêu thụ bánh phồng Sơn Đốc hiện trải rộng nhiều khu vực. Sản phẩm có mặt tại các tỉnh miền Tây, miền Đông Nam Bộ và dần mở rộng ra cả nước. Một phần sản phẩm cũng đã được đưa ra nước ngoài, phục vụ cộng đồng người Việt kiều.

Sự kết hợp giữa nhãn hiệu tập thể, OCOP và công nghệ đang tạo ra chuỗi giá trị mới. Từ sản phẩm thủ công truyền thống, bánh phồng Sơn Đốc đang chuyển mình thành hàng hóa có thương hiệu, có tiêu chuẩn và có khả năng cạnh tranh cao hơn.

Mở rộng thị trường và hướng tới phát triển bền vững

Hiện nay, hơn 30 hộ dân vẫn duy trì nghề làm bánh truyền thống tại Sơn Đốc. Đây là lực lượng nòng cốt giúp giữ gìn và phát triển làng nghề trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh.

Việc sử dụng chung nhãn hiệu tập thể giúp HTX Bánh phồng Sơn Đốc và các hộ sản xuất có sự liên kết chặt chẽ hơn. Sản phẩm được định vị rõ ràng hơn, đồng thời hạn chế tình trạng cạnh tranh không lành mạnh giữa các cơ sở trong cùng khu vực.

Trong thời gian tới, địa phương tiếp tục hỗ trợ HTX cải tiến bao bì, nâng cấp mẫu mã và mở rộng hệ thống truy xuất nguồn gốc. Đây là yêu cầu quan trọng khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng và tính minh bạch của sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp kiểm soát chất lượng mà còn tạo niềm tin cho thị trường. Khi mỗi sản phẩm đều có thông tin rõ ràng về cơ sở sản xuất và quy trình chế biến, giá trị thương hiệu sẽ được củng cố vững chắc hơn.

Song song đó, việc nghiên cứu xây dựng chỉ dẫn địa lý cũng đang được đặt ra như một hướng phát triển dài hạn. Nếu được triển khai, đây sẽ là bước nâng cấp quan trọng sau nhãn hiệu tập thể, giúp nâng tầm vị thế bánh phồng Sơn Đốc trên thị trường.

Không dừng lại ở sản xuất, làng nghề còn được định hướng phát triển gắn với du lịch trải nghiệm. Không gian làm bánh truyền thống có thể được phục dựng để du khách tham quan, tìm hiểu quy trình sản xuất và trải nghiệm văn hóa địa phương.

Mô hình này không chỉ giúp quảng bá sản phẩm mà còn mở thêm nguồn thu, tạo thêm việc làm cho người dân, góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Câu chuyện của bánh phồng Sơn Đốc cho thấy sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo hộ mà còn là nền tảng để phát triển kinh tế làng nghề. Từ nhãn hiệu tập thể được bảo hộ năm 2009, đến quá trình kiện toàn HTX năm 2022, từng bước đi đều hướng tới mục tiêu chung: nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường.

Khi mô hình HTX được vận hành hiệu quả, công nghệ được ứng dụng hợp lý và thương hiệu được xây dựng bài bản, chiếc bánh phồng truyền thống vừa giữ được hồn cốt văn hóa. Đồng thời, sản phẩm có thêm cơ hội vươn xa, trở thành đại diện cho giá trị làng nghề Việt trên thị trường trong nước và quốc tế.

Thanh Loan