Tại Diễn đàn kinh tế 2020 được tổ chức mới đây, nhiều ý kiến đánh giá chiến tranh thương mại Mỹ - Trung đang làm xoay chuyển dòng vốn đầu tư trên thế giới, trong đó Việt Nam được đánh giá là “điểm đến” đầy hứa hẹn.

Thế nhưng, các chuyên gia cho rằng thực tế có dấu hiệu dòng vốn mà Việt Nam kỳ vọng từ phương Tây lại không nhiều, trong khi dòng vốn từ Trung Quốc ít đem tới lợi ích lại gia tăng.

Chất lượng dòng vốn giảm

Ông Bùi Ngọc Sơn, Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới, phân tích: “Chúng ta có kỳ vọng rằng Việt Nam trở thành nơi thu hút dòng vốn FDI dịch chuyển từ Trung Quốc sang và sẽ được hưởng lợi từ điều đó. Nhưng cũng đúng như nhận định từ đầu năm là lợi ích từ hướng này là không lớn”.

Cụ thể, từ tình hình 2 tháng 10 và 11 cho thấy dòng FDI về cuối năm 2019 giảm mạnh, nhưng Trung Quốc lại trở thành nhà đầu tư (NĐT) đứng đầu. Đầu tư từ Hong Kong tăng 3,9 lần, còn từ Trung Quốc tăng gấp 2 lần so với cùng kỳ năm 2018. Trong 11 tháng đầu năm 2019 so với cùng kỳ năm 2018, số dự án mới tăng nhưng số vốn lại giảm 7%; số dự án điều chỉnh vốn cũng tăng nhưng số vốn lại giảm 10,7%.

Nhiều dấu hiệu cho thấy dòng FDI vào từ các NĐT phương Tây dịch chuyển từ Trung Quốc sang nhằm tránh chiến tranh thương mại Mỹ - Trung như dự báo ban đầu tăng không nhiều. “Lý do vì Việt Nam chưa có ngành công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh, cơ sở hạ tầng kém, logistics yếu và chi phí cao”, chuyên gia Bùi Ngọc Sơn nói.

Trong khi đó, dòng FDI của Trung Quốc lại tăng mạnh. “Đây không phải là chỉ dấu tốt với những nguy cơ về “đội lốt” hàng Việt, thôn tính thương hiệu Việt rồi xuất khẩu hoặc tiêu thụ tại thị trường Việt Nam”, ông Sơn cho biết.

Nỗi lo này biểu hiện ở số vốn đổ vào mua cổ phần hay góp vốn tăng mạnh hơn dòng vốn khác. Dòng vốn này tăng áp đảo với 47,1% so với năm 2018 và chiếm tới 35,4% tổng dòng FDI vào tính đến 20/11/2019. Đồng thời, các dự án nhỏ là chủ yếu, thiếu vắng dự án quy mô lớn.

Vậy, làm thế nào để “lọc” được dòng vốn có giá trị cao là câu hỏi được nhiều chuyên gia quan tâm.

Theo đánh giá của các chuyên gia, FDI là nguồn bổ sung vốn quan trọng trong tổng nguồn vốn, nhất là trong giai đoạn đầu của nền kinh tế thị trường. Việt Nam mong muốn thu hút các NĐT nước ngoài hàng đầu thế giới, từ các nước nắm giữ công nghệ nguồn, có năng lực quản trị hiện đại. Thực tế, ngày một nhiều tập đoàn toàn cầu đầu tư vào Việt Nam, như Samsung, Intel... Tuy nhiên, doanh nghiệp (DN) trong nước chiếm tỷ lệ rất thấp trong chuỗi giá trị cũng như hàm lượng công nghiệp hỗ trợ cho các tập đoàn này. Việc thiếu hụt nguồn nguyên liệu tại chỗ khiến nhiều tập đoàn phải kéo cả DN nước họ vào Việt Nam làm vệ tinh.

Vấn đề này cần được xem xét trong quá trình thu hút FDI mới, làm sao để các DN vừa và nhỏ trong nước tham gia được vào chuỗi giá trị của các tập đoàn toàn cầu.

Thực tế, đến nay vẫn chưa có những cơ chế, tiêu chí cụ thể cho nguồn vốn này. Hầu hết các tỉnh, thành phố vẫn nhìn NĐT để chọn dự án. Trong khi đó, các NĐT nước ngoài thường nhìn vào những tiêu chuẩn do các tỉnh, thành phố đưa ra để quyết định đầu tư.

Không nhìn đầu tư để chọn dự án

Theo các chuyên gia, điều quan trọng hơn cả là cần phải có “bộ lọc” để chỉ thu nạp những nguồn vốn FDI “sạch”, mang tính chất lâu bền từ DN có tầm, chứ không chạy theo FDI bằng mọi giá.

Ts. Đinh Trọng Thịnh, Học viện Tài chính, cho rằng đã đến lúc cần làm việc một cách nghiêm túc, đầy đủ để gắn vốn FDI với tăng trưởng và phát triển chung của nền kinh tế Việt Nam, gắn lợi ích của NĐT nước ngoài với lợi ích của kinh tế Việt Nam chứ không thể cứ tiếp tục chỉ ưu tiên các NĐT nước ngoài như trước nữa. Lợi ích của kinh tế Việt Nam phải được đặt ra một cách tương xứng. Thay vì thu hút FDI một cách ồ ạt, nên chấp nhận bước chậm lại qua “bộ lọc” để đảm bảo cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

Đặc biệt, trước khi cấp phép đầu tư, các cơ quan chức năng cần chú trọng việc chọn lọc, thẩm định tính khả thi của dự án, đánh giá năng lực tài chính, uy tín của NĐT; đồng thời kiên quyết thu hồi các dự án chậm tiến độ, trì trệ để đấu giá tìm NĐT tiềm năng, phù hợp hơn…

Thực tế, thời gian qua, một số tỉnh đã từ chối dự án đầu tư FDI có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao. Ông Nguyễn Văn Thành, Phó Chủ tịch UBND Tp. Hải Phòng, chia sẻ ở thành phố cảng, vốn ảo không phải là không có, nhưng ít. Nếu các NĐT không đầu tư thật thì Hải Phòng không thể có được kim ngạch xuất khẩu lớn như thế.

Theo ông Thành, trong quá trình thu hút FDI thời gian qua, Hải Phòng đã xây dựng được “bộ lọc” để lựa chọn được các dự án FDI tốt, dự án nào nên thu hút, dự án nào nằm trong “vùng cấm”, vừa loại được dự án “ảo”, vừa chặn được dự án xấu.

Ông Thành dẫn câu chuyện hơn một năm trước đây, Hải Phòng đã từ chối một dự án sản xuất giấy của Tập đoàn Giấy Cửu Long (Trung Quốc) do lo ngại về nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, dù dự án này có quy mô không hề nhỏ, lên tới 800 triệu USD - một con số mà ở vào thời điểm trước đây, bất cứ địa phương nào cũng “thèm muốn” có được.

Tương tự, cách đây chưa lâu, tỉnh Vĩnh Phúc cũng đã từ chối dự án dệt nhuộm 350 triệu USD của Tập đoàn TAL (Hong Kong).

Các chuyên gia đánh giá trong bối cảnh đầu tư trên thị trường quốc tế đang có nhiều rủi ro, nếu Việt Nam tiếp tục hoàn thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và vẫn được đánh giá là nơi đầu tư ổn định, an toàn, thì đầu tư FDI vẫn tiếp tục tăng trong năm 2020.

Vì vậy, để đón dòng vốn FDI một cách chất lượng, cần sớm xây dựng các định mức kinh tế, kỹ thuật quốc gia trong lựa chọn thu hút FDI. Theo đó, cần xây dựng công cụ quản lý FDI bằng các chỉ số nhằm không chỉ phục vụ hoạt động xúc tiến đầu tư, chấp thuận chủ trương đầu tư, cấp ưu đãi đầu tư, mà còn đánh giá hiệu quả thu hút và sử dụng vốn FDI.

Chẳng hạn, suất đầu tư/diện tích đất sử dụng đối với một số dự án chiếm đất lớn; lao động/ vốn đầu tư để xác định mức độ thâm dụng lao động; tỷ lệ đầu tư cho R&D/tổng vốn đầu tư; tỷ lệ đào tạo và sử dụng lao động có kỹ thuật, quản lý/tổng lao động; đầu tư cho bảo vệ môi trường/tổng vốn đầu tư…

Hoàng Hà