Trước đây, mật ong Phong Nha chủ yếu tiêu thụ nhỏ lẻ, chưa có thương hiệu và công cụ pháp lý bảo vệ. Dù có lợi thế từ nguồn hoa tự nhiên vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng thuộc tỉnh Quảng Trị, sản phẩm vẫn khó mở rộng thị trường, nâng giá trị.

Có thương hiệu, phải có chất lượng

Sau hơn 3 năm triển khai nhiệm vụ đăng ký, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận, mật ong Phong Nha đã có bước chuyển quan trọng. Vào tháng 4/2026, Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu số 609404 cho sản phẩm “Mật ong Phong Nha”, với UBND xã Phong Nha là chủ sở hữu.

Đây không chỉ là dấu mốc về mặt pháp lý. Với các HTX và hộ nuôi ong tại Phong Nha, nhãn hiệu chứng nhận tạo cơ sở để chuẩn hóa chất lượng và quản lý việc sử dụng tên gọi. Đây cũng là công cụ giúp chống hàng giả, hàng nhái và mở đường đưa sản phẩm vào những thị trường yêu cầu cao hơn.

Để đi đến văn bằng bảo hộ, việc đầu tiên không phải là thiết kế một chiếc nhãn đẹp mà là xác định rõ sản phẩm nào đủ điều kiện mang tên “Mật ong Phong Nha”.

Các đơn vị thực hiện đã khảo sát hiện trạng vùng nuôi ong, lấy mẫu phân tích chất lượng, xây dựng bộ tiêu chí chứng nhận và hoàn thiện hệ thống nhận diện. Tem truy xuất nguồn gốc cũng được xây dựng để minh bạch hơn quá trình sản xuất.

Cùng với đó, HTX và các hộ nuôi ong được tập huấn kỹ thuật, quản lý chất lượng và phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị. Cách làm này tạo sự liên kết giữa bảo hộ sở hữu trí tuệ và chất lượng hàng hóa. Bởi nếu chỉ có tên gọi được bảo hộ mà chất lượng không ổn định, giá trị của nhãn hiệu khó duy trì lâu dài.

Sau khi được bảo hộ, UBND xã Phong Nha trao quyết định ghi nhận quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận “Mật ong Phong Nha” cho 3 HTX và 7 tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh mật ong trên địa bàn.

Như vậy, từ một sản phẩm được bán chủ yếu dựa vào uy tín của người nuôi, mật ong Phong Nha đã có một hệ thống nhận diện và tiêu chí để quản lý. Quyền sử dụng nhãn hiệu không còn mở theo cách tự phát mà gắn với những yêu cầu cụ thể về sản phẩm.

Đây là điều có ý nghĩa với một vùng sản xuất đang mở rộng. Theo thống kê, các xã vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng hiện có 3 HTX, 1 tổ hợp tác và hàng trăm hộ nuôi ong. Sản lượng mật ong hằng năm đạt trên 20.000 tấn, doanh thu hàng tỷ đồng. Sản phẩm được tiêu thụ trong tỉnh và nhiều tỉnh, thành khác.

Quy mô ấy đòi hỏi thương hiệu phải đi cùng chất lượng. Các hộ nuôi ong khai thác nguồn hoa tự nhiên, tuân thủ quy trình kỹ thuật và kiểm soát chặt từ thu hoạch, đóng chai đến bảo quản. Nhờ đó, sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ tên gọi mà còn giúp chất lượng được nhận diện, quản lý và gia tăng giá trị trên thị trường.

HTX học cách giữ giá trị

Từ yêu cầu phải giữ chất lượng đồng đều, vai trò của HTX ở xã Phong Nha ngày càng rõ hơn. Thay vì mỗi hộ tự làm, tự bán, các thành viên cùng thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng và sử dụng chung các công cụ nhận diện. Tại HTX Nuôi ong lấy mật vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, việc này đã được triển khai trong nhiều năm.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX, cho biết những người nuôi ong trên địa bàn xã Phong Nha đã liên kết thành lập HTX để hỗ trợ nhau trong chăn nuôi và nâng chất lượng sản phẩm.

HTX hiện có 15 thành viên với khoảng 400 đàn ong. Các đàn ong được nuôi gần môi trường rừng tự nhiên, giúp mật có hương vị đặc trưng, màu vàng óng. Sản phẩm được thu hoạch, bảo quản theo quy trình an toàn. Mỗi năm, HTX thu hoạch khoảng 3.500 lít mật, doanh thu gần 1 tỉ đồng.

“Cùng với việc đăng ký thương hiệu, nhãn mác hàng hóa, việc kiểm soát chất lượng mật ong tại HTX đều thông qua Hội đồng quản trị. Vì vậy, độ đồng đều về chất lượng luôn được bảo đảm, mang lại sự tin cậy cho người tiêu dùng”, ông Dũng cho biết.

Chất lượng được kiểm soát thì thương hiệu mới có cơ sở để phát triển. Vì vậy, các thành viên HTX không chỉ quan tâm đến mật ong mà còn chú trọng cả những yếu tố tạo nên nhận diện sản phẩm.

Anh Nguyễn Văn Quy, thành viên HTX, cho biết người nuôi được tập huấn về kỹ thuật, quy trình chăm sóc và kiểm soát chất lượng. Các khâu từ chăm sóc, thu hoạch, đóng chai đến bảo quản đều được thực hiện chặt chẽ.

Bao bì cũng được HTX thiết kế rõ ràng, thông tin về sản phẩm được thể hiện đầy đủ. Tem truy xuất nguồn gốc và mã vạch giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin, đồng thời giúp HTX minh bạch quy trình sản xuất.

Các thành viên HTX cũng đăng ký chỉ tiêu chất lượng, an toàn thực phẩm, giúp mật ong Phong Nha - Kẻ Bàng mở rộng vào doanh nghiệp, cửa hàng, siêu thị, trung tâm thương mại và đạt OCOP 3 sao. Với HTX Nuôi ong lấy mật vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, đăng ký nhãn hiệu không còn là thủ tục, mà là bước đầu để giữ tên gọi, chất lượng và giá trị sản phẩm.

Bảo hộ phải đi cùng chống hàng giả

Khi sản phẩm đã có thị trường, thương hiệu càng được biết đến thì nguy cơ bị sử dụng trái phép, làm giả, làm nhái càng lớn. Vì vậy, sau khi có văn bằng bảo hộ, bài toán tiếp theo là quản lý và bảo vệ.

Chủ tịch UBND xã Phong Nha Phan Hải Hà cho biết với vai trò chủ sở hữu, địa phương sẽ đẩy mạnh quản lý, sử dụng và phát triển nhãn hiệu chứng nhận “Mật ong Phong Nha”. Đồng thời, rà soát HTX, hộ kinh doanh, doanh nghiệp để cấp quyền sử dụng, kiểm soát điều kiện, quy trình, chất lượng và an toàn thực phẩm.

Cách làm này giúp tách rõ hai việc: ai được quyền sử dụng và sản phẩm phải đáp ứng điều kiện gì. Khi cả hai được quản lý, nhãn hiệu chứng nhận mới thực sự trở thành công cụ bảo vệ người sản xuất và người tiêu dùng.

Đây cũng là lúc các HTX ở xã Phong Nha cần nâng nhận thức về sở hữu trí tuệ một cách đầy đủ hơn. Không phải sản phẩm nào cũng chỉ cần một nhãn hiệu. Tùy đặc điểm, HTX có thể lựa chọn nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì cùng những hình thức bảo hộ tài sản trí tuệ khác.

Với mật ong Phong Nha, mỗi hình thức bảo hộ đáp ứng một nhu cầu khác nhau, từ nhận diện sản phẩm, bảo vệ dấu hiệu chung của HTX đến xác lập nguồn gốc, chất lượng và đặc tính sản phẩm. Bao bì, thiết kế nhận diện cũng cần được xem là tài sản trí tuệ để tránh bị sao chép khi sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường.

Cùng với bảo hộ, truy xuất nguồn gốc là công cụ giúp HTX giữ giá trị sản phẩm. Tem QR, mã vạch không chỉ giúp người mua kiểm tra thông tin mà còn hỗ trợ HTX minh bạch quy trình, kiểm soát sản phẩm và phát hiện hàng không rõ nguồn gốc. Vì vậy, các  HTX tại  xã Phong Nha cần lưu giữ hồ sơ sản xuất, bao bì, nhãn mác và dữ liệu truy xuất để chủ động phòng ngừa, xử lý hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ.

Nhìn từ câu chuyện mật ong Phong Nha, có thể thấy nhận thức về sở hữu trí tuệ trong HTX cần được nâng lên. Sản phẩm và thương hiệu đều là tài sản cần được đăng ký, quản lý và bảo vệ. Khi chất lượng được kiểm soát, nhãn hiệu được bảo hộ và nguồn gốc minh bạch, đặc sản vùng di sản sẽ có thêm cơ hội vươn xa và mang lại giá trị cao hơn cho người sản xuất.

Thanh Loan